بررسی همبستگی کاهش بار شبکه برق با قطعی اینترنت: نقش پنهان استخراج رمزارزها در ناترازی انرژی ایران
فرهاد شهرکی عضو کمیسیون انرژی مجلس در گفتگویی اختصاصی با خبرنگار آرانیوز گفت:
در روزهای اخیر، به‌ویژه هم‌زمان با بروز اختلال‌های گسترده در اینترنت کشور، پدیده‌ای قابل‌توجه در صنعت برق مشاهده شده است: کاهش محسوس و غیرمنتظره در مصرف برق و عدم بروز خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده یا اضطراری، که تا پیش از آن به‌صورت روزمره در برخی مناطق کشور تجربه می‌شد. این همزمانی، در نگاه نخست، ممکن است صرفاً یک تصادف آماری به نظر برسد؛ اما بررسی‌های فنی و تحلیل داده‌های لحظه‌ای بار شبکه، این احتمال را تقویت می‌کند که بخش قابل‌توجهی از کاهش بار ناشی از خروج ناگهانی دستگاه‌های استخراج رمزارز از مدار بوده است دستگاه‌هایی که عملکرد آن‌ها وابستگی مستقیم و لحظه‌ای به اتصال اینترنت دارد.
ماهیت مصرف انرژی در مراکز استخراج رمزارز:
استخراج رمزارزها فرآیندی است که طی آن پردازنده‌ها یا مدارهای مجتمع ویژه (ASICs) با انجام محاسبات پیچیده رمزنگاری، تراکنش‌های مبتنی بر فناوری بلاک‌چین را تأیید می‌کنند و در ازای آن پاداش دریافت می‌کنند. این دستگاه‌ها معمولاً به‌صورت شبانه‌روزی و بدون وقفه در حال فعالیت هستند و مصرف انرژی آن‌ها به‌صورت پیوسته، پرقدرت و پایدار است. بر اساس داده‌های استخراج‌شده از گزارش‌های رسمی وزارت نیرو و مطالعات انجام‌شده توسط پژوهشگاه نیرو و شرکت توانیر، تخمین زده می‌شود که مصرف برق دستگاه‌های فعال استخراج رمزارز در کشور در شرایط پیک، بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ مگاوات باشد. این رقم معادل مصرف روزانه برق چندین استان کشور و بیش از کل ظرفیت تولیدی برخی کشورهای همسایه است.
نقش اتصال اینترنت در تداوم عملکرد دستگاه‌های ماینر:
اکثر دستگاه‌های استخراج رمزارز برای دریافت اطلاعات بلاک‌چین، به‌روزرسانی نرم‌افزاری، همگام‌سازی با استخرهای ماینینگ و ارسال هش‌های محاسبه‌شده، نیاز به اتصال دائم به اینترنت دارند. درصورتی‌که این ارتباط به هر دلیل قطع شود، دستگاه عملاً فاقد کارکرد خواهد بود و فعالیت آن متوقف می‌شود. در شرایطی که به سرورهای خارجی یا سرویس‌های استخرهای بین‌المللی محدود شود، دستگاه‌های ماینر قادر به ارسال داده‌های خود نبوده و به‌صورت خودکار خاموش یا به حالت انتظار درمی‌آیند. این پدیده می‌تواند منجر به افت ناگهانی و محسوس در بار مصرفی شبکه شود؛ امری که در روزهای اخیر و هم‌زمان با محدودیت‌های اینترنت در کشور مشاهده شد.
تحلیل آماری: همبستگی قطعی اینترنت و افت مصرف برق:
تحلیل بار مصرفی شبکه سراسری برق ایران در بازه ۴۸ ساعته پس از قطع سراسری اینترنت نشان می‌دهد که بار شبکه به‌طور میانگین بین ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ مگاوات کاهش یافته است. این افت بار در حالی رخ داده که هیچ‌گونه تغییر عمده‌ای در شرایط جوی، ساعات اداری، یا فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی کشور ثبت نشده است. نمودارهای مقایسه‌ای مرکز دیسپاچینگ ملی نیز کاهش نامتعارف بار پایه در ساعات نیمه‌شب تا بامداد را تأیید می‌کنند. این رفتار غیردینامیک بار به‌صورت دقیق با الگوی مصرف دستگاه‌های ماینر تطابق دارد: مصرف ۲۴ ساعته، بدون وابستگی به تقاضای انسانی، و افت ناگهانی در صورت از دست رفتن ارتباط اینترنتی.
ابعاد پنهان اقتصاد انرژی و رمز ارز:
استخراج رمزارزها در ایران، به‌ویژه در سال‌های اخیر، به فعالیتی بسیار سودآور (ولو غیرقانونی) تبدیل شده است. تخمین زده می‌شود که حتی در شرایط محدودکننده فعلی، ده‌ها هزار مزرعه استخراج رمزارز (در قالب فعالیت‌های پنهان در مراکز صنعتی، سردخانه‌ها، دامداری‌ها و اماکن عمومی) به فعالیت ادامه می‌دهند. در بسیاری از موارد، این مزارع برق را از شبکه توزیع عمومی و بدون قرارداد رسمی دریافت می‌کنند و موجب افزایش بار منطقه‌ای، افت ولتاژ، افزایش تلفات شبکه، و ناترازی پیک می‌شوند. همچنین گزارش‌های متعددی از فعالیت مزارع غیرمجاز در استان‌های مختلف کشور وجود دارد که شناسایی آن‌ها دشوار است.
لزوم اقدام فوری برای شناسایی و مدیریت مصرف غیرمجاز:
رویداد اخیر یک فرصت استراتژیک برای صنعت برق کشور است. کاهش ناگهانی مصرف برق هم‌زمان با اختلال اینترنت، نوعی تست غیرمستقیم برای ردیابی منابع بار پنهان در شبکه به شمار می‌رود. وزارت نیرو می‌تواند با همکاری نزدیک با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، نقشه‌برداری دقیقی از الگوی زمانی و جغرافیایی بار شبکه در دوران قطع اینترنت به عمل آورد و نقاطی که در آن کاهش شدید بار ثبت شده را با موقعیت‌های احتمالی استخراج غیرمجاز رمزارز تطبیق دهد. همچنین، شرکت توانیر می‌تواند با استفاده از کلان‌داده‌های هوشمند از کنتورهای AMI، نوسانات آنی و غیرمنطقی در مصرف برق برخی مشترکان را ردیابی کرده و از طریق سامانه‌های هوشمند به تحلیل احتمال وجود دستگاه‌های ماینر در آن مناطق بپردازد.
پیشنهادات سیاستی و اجرایی:
۱.
همکاری بین‌وزارتی: ایجاد یک کارگروه دائمی بین وزارت نیرو، وزارت ارتباطات و نهادهای امنیتی برای پایش برخط فعالیت‌های مرتبط با استخراج غیرمجاز و هماهنگی برای قطع دسترسی به شبکه‌های استخراج.
۲. افزایش هوشمندسازی شبکه توزیع: توسعه زیرساخت‌های سنجش و پایش لحظه‌ای بار برای ردیابی رفتار مصرف مشترکان با هدف کشف فعالیت‌های پنهان.
۳. تشویق استخراج قانونی: صدور مجوزهای محدود و کنترل‌شده با اتصال به شبکه هوشمند و الزام به استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر برای سامان‌دهی بخش رسمی استخراج.
۴. حمایت از زیرساخت اطلاعاتی ملی: تقویت زیرساخت‌های ملی DNS و سرویس‌های داخلی به‌منظور رصد دقیق و ایجاد کنترل موثر بر انتقال داده‌های مربوط به فعالیت‌های مشکوک.
نتیجه‌گیری:
ناترازی مزمن در صنعت برق ایران، ریشه در ضعف در مدیریت تقاضا، و حضور مصارف غیرمجاز دارد. پدیده استخراج غیرقانونی رمزارز یکی از مهم‌ترین عوامل پنهان فشار بر شبکه در سال‌های اخیر بوده است. رویداد اخیر و قطع گسترده اینترنت، فرصتی کم‌نظیر برای شناسایی این بار پنهان فراهم آورده است. اگر دستگاه‌های اجرایی و نهادهای نظارتی بتوانند از این فرصت به‌درستی بهره‌برداری کنند، گامی بزرگ در جهت بهینه‌سازی مصرف انرژی و احیای تعادل در شبکه سراسری برق کشور برداشته خواهد شد.
