سرنوشت مذاکرات هسته‌ای و بازی جدید آمریکا

بر اساس این توافق طرفین باید چارچوب کلی توافق را تا 10 اسفند ماه سال جاری (1 مارس 2015) و توافق نهایی را تا 10 تیر سال آتی شمسی (1 جولای 2015) منعقد کنند.

اعلام تمدید مذاکرات در حالی صورت گرفت که به گفته سیدعباس عراقچی عضو تیم مذاکره کننده هسته‌ای دور قبلی مذاکرات در مسقط پایتخت عمان« خیلی بد بود و طبیعی بود که در چنین شرایطی ما به خاتمه مذاکره فکر می‌کردیم.»  بر اساس برخی اخبار منتشره در این نشست طرف آمریکایی با عقب نشینی از مواضع قبلی خود پیشنهادات غیرقابل قبولی روی میز گذاشته است.

در روز 24 نوامبر و اعلام تمدید مذاکرات، حال و هوای تمدید مذاکرات در وین بسیار مثبت نشان داده شد و جان کری، وزیر خارجه آمریکا از همتای ایرانی خود در وین به خاطر کار کردن با «حسن نیت وجدیت » تشکر کرد. وی همچنین دستیابی به توافق جامع را ممکن دانست و البته بر « فاصله قابل توجه درباره برخی موضوعات اساسی» نیز اشاره کرد. در ارتباط با تمدید 4 ماهه مذاکرات ظریف و کری به نکته مشترکی اشاره داشتند که تمایل دارند زودتر از زمان تمدید به نتیجه برسند.

در بیانیه مشترکی که اشتون و ظریف به زبانهای انگلیسی و فارسی قرائت کردند تاکید شده  که مذاکره کننده گان قصد دارند «با استفاده از شتاب ایجاد شده کنونی،  مذاکرات را حداکثر ظرف 4 ماه نهایی» کنند و در «صورت ضرورت» از ماه های بعدی تا دهم تیر برای «نهایی کردن، هرگونه موارد باقی مانده» استفاده کنند.

جان کری  نیز در وین به نحوی همین مضمون را گفت که در پایان ماه چهارم، اگر به توافقی در عناصر اصلی نرسیده باشیم و مسیر روشنی وجود نداشته باشد، می توانیم چگونگی ادامه کار را بازبینی کنیم.

البته علی اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی شنبه شب در برنامه تلویزیونی نگاه یک روایت جدیدی از مذاکرات وین بیان کرد و گفت : «تقریبا به تفاهم کامل رسیده بودند و کلیات تقریبا پذیرفته شده بود. اتفاقی افتاد که طرف مقابل عقب نشینی کرد. نمی توانم به جزییات بپردازم.» 

صالحی عدم توافق را به نحوی با رژیم صهیونیست مرتبط کرد و گفت: «دو سه روز بعد از این قضیه نخست وزیر رژیم غاصب صهیونیستی اعلام کرد که ما نگذاشتیم آنها به تفاهم برسند. کری اعلام کرد ما در هماهنگی کامل با اسرائیل هستیم. دست های فراوانی در کار است.»

مهدی محمدی از کارشناسان امور هسته ای نیز طی یادداشتی امروز علت عدم توافق در وین را سیاست آمریکا برای تشدید فشارها با کمک تحریم ها و کاهش قمیت نفت خواند. وی تغییر سیاست آمریکا در وین و تمدید 7 ماهه مذاکرات را برای گرفتن توافقی بهتر از ایران می داند و می افزاید: آمریکایی‌ها موضع خود را درباره 3 مساله اصلی تحریم‌ها، ظرفیت غنی‌سازی و طول زمان گام نهایی ناگهان به موضع اسرائیل بسیار نزدیک کردند. 

علی واعظ  کارشناس امور ایران در گروه بین‌المللی بحران درباره تمدید گفتگوها و ادامه مذاکرات به تسنیم می‌گوید: « به هر صورت مذاکرات تا پایان مهلت 7 ماهه ادامه خواهد یافت.» 

وی با این حال تاکید دارد که در صورت عدم پیشرفت ملموس تا ضرب الاجل نخست برای دستیابی به توافق سیاسی « دست کنگره آمریکا برای اعمال تحریم های جدید باز خواهد شد و اکثریت لازم (67 رای) در سنا برای تصویب لایحه ای که رییس جمهور قدرت وتوی آنرا نداشته باشد فراهم خواهد شد.» واعظ چنین اقدامی را «مسموم کننده جو مذاکرات» می خواند.

هنوز مشخص نیست که در دهم اسفند خروجی یکی از مهم ترین چالشهای دهه‌ی اخیر کشورمان با غرب چگونه رقم خواهد خورد، روزنامه لس آنجلس تایمز در بخشی از یک خبر به تحلیل برخی کارشناسان اشاره کرد که بر اساس آن هر دو طرف مذاکره کنندگان در ایران و آمریکا حاضر به خطر کردن و انجام توافق جامع را ندارند و توافقاتی پله‌ای و کوتاه مدت انجام خواهند داد.

ناصرهادیان، استاد دانشگاه تهران  با طرح چند استدلال معتقد است «هر چند عدم توافق در دهم اسفند مرا شگفت زده نخواهد کرد اما به طور کلی احتمال توافق بیشتر از عدم آن است.» وی به تسنیم می‌گوید: «همان شرایطی که ما و غرب را وادار کرد که دیپلماسی را به عنوان یک ضرورت و نه انتخاب دنبال کنیم همچنان وجود دارد.»

از سوی دیگر تمدید مذاکرات در پی ارائه «ایده‌های تازه‌ای» بود که به گفته وزاری خارجه فرانسه و آلمان «بررسی آنها نیاز به وقت بیشتری» دارد. درباره این ایده‌های تازه تاکنون هیچ خبر موثقی منتشر نشده  و تنها برخی تحلیلها و گمانه‌زنی در رسانه‌ها آمده که هر کدام نیز به نحوی تکذیب شده و یا جدی گرفته نشده است.

ناصر هادیان در این باره می‌گوید: «احتمالا این ایده‌ها مبتنی بر تغییر برخی ترکیبات است. برای مثال پیشنهاد کاهش ذخایر در برابر افزایش تعداد سانتریفیوژها و یا پیشنهادات دیگری در سایر حوزه‌های مورد اختلاف، و برای این پیشنهادات جدید فی الفور نمی‌توان پاسخ داد و بررسی آنها نیازمند زمان است.»

البته با توجه به برخی تحلیلها و اخبار در این ایده‌های جدید نیز چیز «جدیدی» وجود ندارد و همچنان طرف مقابل بر زیاده‌خواهی‌ها و مطالباتی فراتر از خطوط قرمز اصرار دارد. نحوه رفع تحریم‌ها از مهم‌ترین این اختلافات بوده و هست که به نظر می‌رسد طرف آمریکایی برخلاف متن صریح توافق ژنو حاضر به رفع کامل تحریمها علیه کشورمان نیست. آمریکایی‌ها هیچ ابهامی در این باره باقی نگذاشته‌اند که حتی در صورت نهایی شدن توافق هسته‌ای همه تحریم‌ها را یکجا و در یک زمان برنخواهند داشت.

به نظر می رسد طرفهای مذاکره کننده با دقت زیاد بر عدم افشای عناصر اصلی مذاکرات متعهد مانده‌اند. البته اصل محدودیت حلقه آگاهان به کل قضیه که تا حدود زیادی توسط مذاکره‌کننده‌ها رعایت شده، طرفداران و منتقدانی دارد. ظریف و کری هر دو در مقاطعی اعلام کرده‌اند رسانه محل مذاکره و اعلام جزییات گفتگوها نیست.

از زمان تمدید مذاکرات تا کنون یک دور نشست ( 24 تا 27 آذر) با مذاکره کنندگان گروه 1+5 در ژنو برگزار شده که محوریت آن دیدارهای دوجانبه فشرده معاونین وزرای خارجه کشورمان با همتایان آمریکایی خود بوده است. سید عباس عراقچی مذاکرات اخیر در ژنو را «بسیار مفید و سازنده» و جنیفر ساکی، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا هم آن را «مفید» توصیف کرد.  

بر اساس آخرین اخبار اعلام شده از سوی تهران و واشنگتن، محمد جواد ظریف و جان کری،  وزرای خارجه ایران و آمریکا روز چهارشنبه این هفته 24 دیماه در ژنو دیدار می‌کنند و در روزهای بعدی (25 الی 28 دی) نشست های دوجانبه معاونان وزرای خارجه دوکشور و نیز نشست در قالب ایران و گروه 1+5 برگزار می‌شود.

ظریف روز گذشته و در کنفرانس خبری با وزیر خارجه قبرس گفت: «روز چهارشنبه با کری و فقط درباره مذاکرات هسته‌ای گفتگو می‌کنم تا ببینیم که آیا می‌شود مذاکرات را تسریع کرده و به جلو برد.»

بر اساس بسیاری از اظهار نظرهای مقامات رسمی و کارشناسان مهمترین اختلاف نظرها همچنان چگونگی توافق بر سر دو موضوع، ظرفیت غنی‌سازی ایران و سرعت و نحوه لغو تحریم‌ها هستند. به نظر می‌رسد طرف آمریکایی با برخی عقبگردها (تغییر مواضع و نه عقب‌نشینی) به دنبال گرفتن «توافق خوب» برای خود و امتیازگیری در وقت اضافی است و این در حالی است که بر اساس متن توافق ژنو که امضای آمریکایی‌ها و دیگر کشورهای 1+5 زیر آن است در گام نهایی باید «بطور همه جانبه تحریم‌های هسته‌ای شورای امنیت سازمان ملل متحد و تحریم‌های چندجانبه و تحریم‌های ملی برداشته شود.»

در پایان باید بر اظهار نظر علی‌اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی تاکید کنیم که «حفظ استقلال و عزّت ملّی، بدون پرداخت هزینه امکان‌پذیر نیست و لازم است هر کشوری با رعایت مبانی خردِ سیاسی از جایگاه و حقوق خود در مجامع بین‌المللی دفاع کند.»