کاهش تمایل دانشجویان کُرد عراق به تحصیل در رشته زبان فارسی
صبغه و سابقه زبان فارسی در عراق پررنگ و قابل توجه است؛ زیرا مهاجرت شمار زیادی از ایرانیان و طلاب به عراق برای تجارت، آموزش، تجرد و تهذیب نفس موجب شد تا زبان فارسی ناخواسته اما به شیوه‌های پرکاربرد و پرفایده وارد سرزمین عراق شود. همچنین مجاورت تجار، روحانیون و طلاب ایرانی با عتبات عالیات و تعامل با عراقیان هم‌مسلک و همکار باعث شد تا بسیاری از عراقی ها در شهرهای کربلا و نجف و کاظمین و حتی سامرا به زبان فارسی تسلط داشته باشند.
شبکه اسبیاس در یکی از گزارش‌های خود سال 1394 خود می‌نویسد: «پس از سرکوب کردها در حکومت بعثی عراق، صدها هزار کرد عراقی به ایران مهاجرت کرده و سال‌ها در آنجا زندگی کردند. فرزندان زیادی از این اقلیت کرد در ایران متولد شدند که فارسی را بهتر از کردی صحبت می‌کنند. با بازگشت این مهاجران به وطن، ساختار زبانی منطقه کردستان عراق متحول شد و امروزه این منطقه فارسی زبانان بسیاری دارد که فارسی را به عنوان زبان اول یا دوم مورد استفاده قرار می‌دهند. شهر سوران در کردستان عراق، شهری است که می‌توان فارسی را زبان اول آن دانست. بیش از 60 درصد جمعیت این شهر را کردهایی تشکیل می‌دهند که از ایران بازگشته‌اند. در منطقه بارزان در کردستان، محله‌هایی با نام‌های اصفهان، یزد و دیگر شهرهای ایران وجود دارد که کردهای بازگشته از این شهرها آنها را نامگذاری کرده‌اند و این نشان‌دهنده عمق پیوند آنها با ایران و زبان فارسی است. زبان فارسی در نقاط عرب زبان عراق هم به طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. به این دلیل که از دوره صفوی و با رسمی شدن مذهب شیعه در ایران، موج کاروان‌های زیارتی از ایران برای دیدار از اماکن مذهبی عراق وارد این کشور شدند و این تعداد زیاد فارسی زبانان باعث آشنایی مردم شهرهای بزرگ کربلا، نجف و کاظمین با زبان فارسی شد. علاوه بر این، تعدادی از این زائران در عراق ماندگار شدند و نسلی از خانواده‌های فارسی زبان در چند صد سال گذشته در عراق به وجود آمد. این افراد در زمان حکومت بعثی عراق، دانستن زبان فارسی را انکار می کردند، اما پس از استقرار حکومت جدید عراق و ارتباطات بیشتر با ایران، زبان فارسی در عراق بسیار گسترش یافته و توسط تعداد زیادی از مردم صحبت می‌شود. در زمان حکومت بعثی، تعداد زیادی از شیعیان عراقی هم به ایران پناهنده شدند و با بازگشت این افراد، زبان فارسی بیش از پیش در میان عرب زبانان عراق رایج شد».
آموزش زبان فارسی در گونه حیاتی دانشگاهی، در سال 1975 توسط علامه محفوظ به زبان‌های موجود در دانشکده زبان‌های خارجی دانشگاه بغداد اضافه شد و از آن سال تاکنون تدریس آن بی وقفه ادامه دارد. در حال حاضر بیش از 500 دانشجو در مقاطع مختلف (تا دکتری) در حال تحصیل در این دانشکده هستند. درخواست‌های فراوانی برای راه‌اندازی رشته زبان فارسی در دانشگاه‌های مناطق جنوبی عراق نیز وجود دارد که از جمله متقاضیان، دانشگاه‌های مستنصریه، کربلا، کوفه، واسط، قادسیه، ذیقار و بصره است.
گسترش زبان فارسی در اقلیم کردستان عراق نیز مسئله‌ای بسیار درخور توجه است. پیشینه و ریشه مشترک زبان فارسی و کردی یکی از مهمترین دلایل رونق زبان فارسی در مناطق کردنشین عراق از جمله شهر اربیل از اقلیم عراق است. افزایش ارتباط میان ایران و مناطق شمالی عراق و سابقه خویشاوندی بسیاری از کردهای عراقی با کردهای ایران نیز زمینه‌های مناسبی را برای رشد و تقویت زبان فارسی در این محدوده از سرزمین عراق فراهم آورده است. تا 50 سال پیش، زبان فارسی زبان مکاتبات رسمی مابین خاندان‌های رسمی در اقلیم کردستان عراق بود. در حال حاضر، زبان فارسی در اقلیم کردستان عراق یکی از مهمترین زبان‌ها برای خوانش و ترجمه ادبیات و علوم روز به شمار می‌رود و روزانه چندین کتاب از فارسی به کردی ترجمه می شود. البته مدتی است که این پل ارتباطی به جاده دولاینه نیز بدل شده است و کتب بسیاری از کردی به فارسی در حال ترجمه و نشر در بازار کتاب ایران است.
به گفته معاون بین الملل مرکز آموزش زبان فارسی به غیر فارسی زبانان دانشگاه فردوسی، 550 نفر از دانشجویان کشور عراق در دانشگاه فردوسی مشهد در حال تحصیل در رشتههای مختلف هستند و هم اکنون 104 نفر از این دانشجویان در حال فارسی‌آموزی در این مرکز هستند.
زبان فارسی در مراکز تحقیقاتی و آموزشی:
دانشگاه‌ها:
- دانشگاه دولتی بغداد: آموزش زبان و ادبیات فارسی در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات در سال 1969 میلادی (برابر با سال 1348 شمسی) در مقطع کارشناسی دانشگاه بغدا تأسیس شد. این گروه یکی از شاخه‌های تحصیلات شرقی در بخش زبان ترکی و عبری محسوب می‌شده که در سال 1987م (برابر با 1368 شمسی) به صورت یک گروه مستقل منفک شد. تحصیلات تکمیلی در گروه زبان و ادبیات فارسی در سال 1994 م (1373 شمسی) آغاز شد که در مقطع دکتری این دانشکده 17 نفر و در مقطع کارشناسی ارشد 54 نفر فارغ‌التحصیل شده‌اند. هم اکنون تعداد دانشجویان کارشناسی این گروه در چهار کلاس روزانه 170 نفر و در کلاسهای شبانه 65 نفر مشغول به تحصیل هستند.
- مرکز آموزش زبان فارسی دانشگاه بین‌المللی اهل البیت: مرکز آموزش زبان فارسیِ دانشگاه بین المللی اهل بیت(علیهم السّلام) که یکی از شعبه‌های دانشگاه اهل البیت ایران در کربلا است، بصورت رسمی کار خود را از دی ماه سال 1391 آغاز کرد.در دوره‌های نخست دانشجویانی از کشورهای پاکستان،هند، عراق و تونس زبان فارسی را آموختند. در سال تحصیلی 92-93چهار دوره آموزش زبان فارسی در مرکز برگزار شده است. روش مرکز آموزش زبان فارسی استفاده از همه روش‌های موجود در آموزش زبان فارسی است. کتاب‌های مرکز زبان فارسی جامعة‌المصطفیبه عنوان کتاب اصلی تدریس می‌شوند اما از سایر کتاب‌ها و نرم‌افزارهای دیگر نیز استفاده می‌شود. علاوه بر آن کتاب های کمک آموزشی و تمرین نیز برای دانشجویان در مرکز زبان فارسی تهیه شده است که در پیشرفت دانشجویان بسیار مؤثر بوده است. دانشجویان اردو زبان، طی مدت چهار ماه به زبان فارسی مسلط می شوند. آزمایشگاه زبان مرکز زبان فارسی در سال 92 راه‌اندازی شد و دانشجویان در آنجا به تمرین‌های شنیداری می پردازند. برگزاری اردوهای درون شهری و برون شهری از جمله دیگر برنامه های مرکز آموزش زبان فارسی است.
دوره‌های آموزشی این مرکز عبارتند از:
الف- پایه:دوره آموزشی پایه، طی یک دوره چهارماهه، مشتمل بر 30 ساعت آموزشی در هفته تعریف می شود. کلاس‌ها بر پایه چهار مهارت اصلی: خوانداری، نوشتاری، شنیداری و قواعد زبان طراحی و برگزار می‌شوند. در پایان این دوره آموزشی، زبان آموزان می‌توانند بسته به قدرت فراگیری و مدیریت شخصی زمان آموزش، با درصدی بالا، علی الخصوص بر مکالمه زبان فارسی مسلط شوند. پس از پذیرش در آزمون جامع فارسی، امکان ورود به مرحله رسمی تبدیل از مرحله زبان آموزی به دانشجویی تحقق یافته و بر اساس قوانین دانشگاه اهل بیت (ع)، مجوز ثبت نام و انتخاب رشته در این دانشگاه را اخذ کنند.
ب- تکمیلی:دوره آموزشی تکمیلی، دوره کوتاه مدتی است که بر اساس نیازسنجی صورت گرفته از زبان آموزان پس از گذراندن آزمون جامع فارسی تشکیل می شود. بر این اساس، زبان آموزانی که قادر به کسب حد نصاب نمره ی آزمون نشده اند ضمن ثبت نام مشروط در رشته ی تحصیلی مربوطه، موظف به شرکت در کلاس های این دوره هستند. مبنای طرح درسی این کلاس مطابق با نقاط ضعف و قوت زبان آموزان برنامه‌ریزی می‌شود.
ج- تربیت مربی:دوره آموزشی تربیت مربی، با هدف ترویج زبان فارسی و تبلیغ علوم اسلامی، از دانشجویان مستعد و علاقه‌مند به تدریس زبان فارسی در کشور هدف (کشور خود)، دعوت می‌کند با ثبت نام در این دوره با روش‌های تدریس زبان فارسی از مبتدی تا پیشرفته آشنا شوند. در جامعیت این دوره سه ماهه می‌توان به آشنایی با ادبیات فارسی اعم از نظم و نثر و تاریخ و قواعد کلی و کاربردی زبان اشاره کرد. این دوره با دعوت از اساتید بنام و فعال در حوزه آموزش زبان فارسی بر غنای خود می افزاید. پس از پایان دوره به پذیرفته شدگان گواهی تاییدیه رسمی از سوی دانشگاه بین‌المللی اهل بیت(ع) و مرکز زبان فارسی اعطا می شود.
نکته قابل توجه آنکه در قسمتی از سایت دانشگاه مذکور که به معرفی مرکز آموزش زبان فارسی و زبان فارسی می‌پردازد، نسخه‌های گوناگون از آموزش زبان فارسی به زبان‌های مختلف انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، آلبانی و عربی وجود دارد. در میان اطلاعات مفید موجود در سایت، همچنین نسخه‌های آموزش زبان فارسی در مقاطع مختلف وجود دارد که قابل دانلود هستند.
- دانشگاه سلیمانیه بغداد
- دانشگاه صلاح الدین
- دانشگاه حلبچه
- دانشگاه خانقین
- دانشگاه کوفه
- دانشکده غیرانتفاعی الجواد بغداد
مدارس:
در سال 1392 و به همت مرکز بین الملل و مدارس آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران ، در شهرهای بغداد، کاظمین، کربلا و نجف چهار مدارس ایرانی دایر شد که به آموزش به زبان فارسی می پردازند و بیش از 100 دانش آموز در این مدارس مشغول به تحصیل شدند و به این ترتیب تعداد مدارس ایرانی در عراق به عدد 8 رسید. همه مدارس فارسی زبان مانند سایر مدارس در عراق، البته در سال‌های اخیر به دلیل شرایط جنگ، دچار خساراتی شده و در برخی موارد به جاهای دیگر واگذار شده‌اند.
- مدرسه حسینی ایرانیان در کربلای معلا:این مدرسه در استان کربلا با هدف ارائه علوم آکادمیک، علوم اسلامی و آموزه های غنی شیعی با حمایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در کربلا و مساعدت مرکز امور بین الملل و مدارس خارج از کشور وزارت آموزش و پرورش در سال تحصیلی 91-92 تاسیس شده است.
- مدرسه ایرانیان در بغداد:اخذ مجوز تأسیس این مدرسه و همچنین دیگر مجتمع‌های آموزشی جمهوری اسلامی ایران در شهرهای نجف اشرف، کربلای معلی، کاظمین ، بصره ، اربیل و سلیمانیه از سال 1389 مورد پیگیری مسئولین ایرانی از جمله وزارت امور خارجه قرار گرفته بود.
- مجتمع آموزشی هوشمند ج.ا.ایران در نجف اشرف (مجتمع آموزشی علوی سابق):این مدرسه با قدمت بیش از هشتاد سال، پس از 33 سال تعطیلی با برگزاری مراسم ویژه ای در پاییز 1391، به عنوان اولین مدرسه ج.ا.ایران در عراق، با حضور سفیر وقت جمهوری اسلامی ایران در عراق و شماری از مسئولان آموزش و پرورش کشورمان و مسئولان عراقی بازگشایی شد. در مرحله نخست و با شروع به کار مدرسه، 12 نفر از کادر آموزشی برای اقامت و تدریس در این مجتمع در نجف اشرف مستقر شده و فعالیت آموزشی خویش را آغاز کردند. این مدرسه در سال 1391 بیش از 50 دانش آموز را تحت پوشش قرار داده است.
- مدرسه ایرانیان در بصره
- مدرسه شرافت ویژه خانواده‌های مقیم بغداد:گزارشها حاکی از آن است که مدرسه شرافت با تحت پوشش قرار دادن خانواده‌های ایرانیان مقیم بغداد و کاظمین در سال 1391 دارای 70 دانش آموز بوده است.
- مجتمع آموزشی جمهوری اسلامی ایران در اربیل:به جز شهر اربیل، دانش آموزانی از دیگر شهرهای دیگر اطراف مانند سوران، رواندوز و ... نیز در این مجتمع مشغول به تحصیل هستند.
- مدرسه ایرانیان در سلیمانیه
- مدرسه ایرانی اخوت در کاظمیناین مدرسه پس از حدود 35 سال وقفه، در22 بهمن 1391 افتتاح شد. ازجمله امکانات و مزایای این مدرسه می‌توان به فضای دلپذیر آموزشی،واقع شدن در جوار حرم مطهرامامین جوادین علیهم السلام،تجهیزات آموزشی هوشمند، وسایل کمک آموزشی مدرن و... اشاره کرد
دوره‌های آزاد:
برگزاری دوره‌های آموزش زبان فارسی توسط مؤسسات خصوصی آموزش زبان در سطح شهر اربیل و شهرهای دیگر اقلیم کردستان با همکاری رایزنی فرهنگی کشورمان در دستور کار قرار داشته و اکنون، در حال اجراست.
مراکز آموزشی:
- مرکز رایزنی فرهنگی
- موسسه الغری المعارف الاسلامیه واقع در نجف اشرف
- موسسه غیر انتفاعی مرویی واقع در شهر اربیل در اقلیم کردستان
- مؤسسه حوزوی اسلام اصیل نجف اشرف
- مرکز غیر دولتی فعالیتهای آموزشی و مدیریتی توسعه مردمی
- مرکز پژوهشی بیت‌الحکمه عراق:
- مراکز مطالعاتی و اتاقهای ایرانشناسی
- انجمنها و کانونهای زبان فارسی
- انجمن دوستداران زبان و ادبیات فارسی در عراق
- انجمن مترجمان زبان عربی و فارسی
نقاط ضعف:
1. دانشجویان کرسی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صلاح الدین اربیل،قادر به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر نیستند؛ زیرا دانشگاه‌های ایران از پذیرش مدارک عراق برای ادامه تحصیل و بورس آنها سرباز می‌زنند و در هیچ کشور دیگری هم لیسانس زبان فارسی نمی‌تواند پایه ادامه تحصیل برای رشتههای دیگر باشد، این در حالی است که کشورهای دیگر برای تقویت زبان خویش بورس‌های تحصیلی روشن و دقیقی را به دانشجویان کشورهای بیگانه ارائه می‌کنند، به همین دلیل بیشتر دانشجویان اقلیم کردستان دیگر راغب به شرکت در دوره لیسانس زبان فارسی نیستند.
2.در خصوص عدم توفیق در راه‌اندازی مقطع کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صلاح الدین، اساتید دانشگاه صلاح الدین که در مقطع لیسانس تدریس می‌کنند بجز یک نفر خانم، مابقی کارشناس ارشد بوده و قادر به تدریس در مقطع فوق لیسانس نیستند و نیاز است که تعدادی از آنها مدرک دکترا داشته باشند؛ لذا پس از مذاکره و طرح موضوع با آقای نچیروان بارزانی مقرر شده است که تعدادی جهت طی دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی، از طرف ایران بورس شده و سپس به تدریس در مقطع کارشناسی ارشد بپردازند.
3. دانشگاه‌های ایران برای جذب فارغ التحصیلان زبان فارسی در عراق تدبیری نیندیشیده‌اند.
4.تمرکز دوره‌های آموزش زبان فارسی در بغداد و عدم توجه به شهرهای دیگر از جمله استان‌های جنوبی
انتهای پیام/
