ورشکستگی زمین ایران/ از ابتدای سال تاکنون 23 دشت به جمع دشت‌های ممنوعه کشور افزوده شد/ ‌بیش از 80 درصد آبخوان‌ها ممنوعه و یا فاقد پتانسیل آب زیرزمینی هستند

به گزارش آرانیوز، گودال‌های بزرگ و عمیق که به آنها فروچاله یا پدیده فرونشست زمین می‌گویند، مدتی است که به جان دشت‌های ایران افتاده است. ایران طی یک دهه اخیر به صورت مداوم بارندگی‌های کمتر از میانگین بلندمدت را تجربه کرده و نزولات جوی روند نزولی به خود گرفته است که این شرایط در کنار افزایش چشمگیر برداشت‌ها و استفاده از آبخوان‌های زیرزمینی موجب شده ایران با کاهش محسوس منابع آبی زیرزمینی مواجه شود. اتفاقی که به خالی شدن حفره‌های زیرین خاک و فرو ریختن لایه‌های خاک می‌انجامد. خاک‌هایی که می‌تواند بر روی آن سازه‌های عظیم و غول‌آسایی بنا شده باشد. 

طبق گزارشی که وزارت نیرو منتشر کرده، تداوم خشکسالی‌ها، افت بارندگی‌ها و فشار هرچه بیشتر به سفره‌های زیرزمینی به عنوان منابع استراتژیک آب کشور باعث شده تا از ابتدای سال تاکنون 23 دشت نیز به جمع دشت‌های ممنوعه کشور افزوده شود و هرگونه توسعه بهره‌برداری از منابع آب‌های زیرزمینی در دشت‌های یاد شده ممنوع است. بر اساس ارزیابی صورت گرفته، استان‌های فارس با حدود 90 دشت، کرمان با 37 دشت، خراسان‌رضوی با 33 دشت، اصفهان با 26 دشت و خراسان‌جنوبی با 25 دشت در صدر استان‌های دارای بیشترین دشت‌های ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار گرفته‌اند. نگاهی به روند افزایش دشت‌های ممنوعه در کشور نشان می‌دهد که از ابتدای دهه 80 تاکنون تعداد دشت‌های ممنوعه در ایران حدودا دو برابر شده است. 

بر طبق آخرین آمار وزارت نیرو، در حال حاضر برداشت آب از چاه‌های غیرمجاز به حدود 7.8 میلیارد مترمکعب رسیده است و تعداد چاه‌های غیرمجاز کشور به 320 هزار حلقه. در راس استان‌هایی که بیشترین چاه غیر مجاز را دارند، آذربایجان غربی، تهران و اصفهان ایستاده‌اند. استان آذربایجان غربی با بیش از 30 هزار حلقه و استان تهران با 20 هزار حلقه، اصفهان با 16 هزار حلقه، فارس با 14 هزار حلقه، استان‌های البرز و آذربایجان شرقی هرکدام با 6 هزار، خراسان رضوی با چهار هزار و 200 حلقه، همدان با چهار هزار حلقه و خوزستان با سه هزار و 500 حلقه در فهرست استان‌های دارای تعداد بیشترین چاه‌ غیرمجاز قرار دارند. چاه‌هایی که تاثیر بسیاری بر وضعیت آب سفره‌های زیرزمینی دارند. 

اما فشار به منابع زیرزمینی به همین جا ختم نمی‌شود. ادامه فشارها بر منابع آبی زیرزمینی ایران موجب شده است تا کسری تجمعی آبخوان‌های زیرزمینی کشور به 130 میلیارد مترمکعب برسد که حدود 106 میلیارد مترمکعب از این کسری طی 20 سال اخیر اتفاق افتاده است و هر ساله نیز رقمی حدود 6 میلیارد مترمکعب به کسری مخازن زیرزمینی کشور اضافه می‌شود. در این بین استان‌های خراسان رضوی با یک میلیارد و 85 میلیون مترمکعب، کرمان با 813 میلیون مترمکعب، فارس با 551 میلیون مترمکعب، قزوین با 333 میلیون مترمکعب و اصفهان با 320 میلیون مترمکعب درصدر استان‌های دارای بیشترین میزان کسری مخزن آبخوان‌های زیرزمینی قرار گرفته‌اند. 

سید محمدعلی مصطفوی، مدیرکل دفتر حفاظت و امور مشترکین شرکت مدیریت منابع آب ایران اعلام کرده که گرچه طی سه سال گذشته، از برداشت غیرمجاز 2.3 میلیارد مترمکعب آب از آبخوان‌های کشور جلوگیری شده است اما هم اکنون بیش از 80 درصد آبخوان‌های ایران ممنوعه یا فاقد پتانسیل آب زیرزمینی است. او طرح در حال اجرای احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی کشور را تنها راه احیای آبخوان‌ها دانسته و افزوده است: حدود 800 هزار حلقه چاه با برداشت 46 میلیارد متر مکعب شناسایی شده است که حدود 60 درصد این چاه‌ها دارای پروانه بهره‌برداری معتبر بوده و حدود 15 درصد از کل برداشت گزارش شده مربوط به چاه‌های غیرمجاز کشور است.

وی متوسط کسری سالانه آبخوان‌های کشور را حدود 5.7 میلیارد متر مکعب عنوان کرده و ادامه داده: در طول سال‌های اخیر با افزایش جمعیت کشور و فشار بر آبخوان‌ها، مخازن آب زیرزمینی با کسری 130 میلیارد متر مکعبی مواجه شده است.

مدیرکل دفتر حفاظت، بهره‌برداری منابع آب و امور مشترکین شرکت مدیریت منابع آب ایران، کاهش میزان آب تجدید‌شونده کشور را متاثر از کاهش بارش سال‌های قبل در منطقه از 125 میلیارد مترمکعب به 115 میلیارد مترمکعب عنوان کرده و افزوده: تداوم میزان افزایش بارندگی امسال قطعا بر کنترل روند افت موثر است، اما به‌طور طبیعی امکان تثبیت افت به‌دلیل بار بیش‌از‌حد برداشت از آبخوان‌ها امکان‌پذیر نیست. مصطفوی با بیان اینکه مجموعه اقدامات انجام شده از ابتدای اجرای طرح احیا و تعادل بخشی منجر به جلوگیری از برداشت حدود 2.3 میلیارد متر مکعب آب از آبخوان‌های کشور شده است، تصریح کرده: انسداد حدود 48 هزار حلقه چاه غیرمجاز، نصب 26 هزار دستگاه کنتور روی چاه‌های مجاز، استقرار و فعالیت 710 گروه گشت و بازرسی در کشور، اصلاح  153 هزار پروانه‌های قدیمی به پروانه مصرف بهینه کشاورزی و تعدیل 15 هزار فقره پروانه بهره‌برداری، عمده اقدامات به ‌عمل آمده در این طرح از سال 1394 تا کنون بوده است. وی همچنین به پیشرفت 53 درصدی آماربرداری دور سوم، حفر 45 هزار متر پیزومتر و برگزاری متوسط سالانه 130 جلسه شورای حفاظت در سطح کشور اشاره کرده و از استقرار سامانه یکپارچه حفاظت و بهره‌برداری منابع آب و امور مشترکین (ساماب) در کل کشور، ایجاد سامانه کنترل و نظارت بر عملکردهای طرح احیا و تعادل بخشی (MCDM) و سامانه رصد و پایش دستگاه‌های حفاری خبر داده است.

گرچه حالا وزارت نیرو با انجام اقداماتی از جمله طرح احیا و تعادل بخشی سعی در کنترل کاهش منابع آب زیر زمینی دارد اما افزایش شمار دشت‌های ممنوعه حکایت از آن دارد که تلاش برای کاهش برداشت از آب‌های زیر زمینی از طریق چاه‌ به ثمر ننشسته و هنوز یکی از عمده مشکلات آبی ایران را چاه‌های غیر مجاز تشکیل می‌دهد. 

طبق گزارش وزارت نیرو، منابع آب زیرزمینی کشور در مجموع حدود 57 درصد نیاز بخش‌های کشاورزی، صنعت و شرب را تامین می‌کند؛ این درحالی ‌است که عمده مصارف این منابع از طریق چاه‌ها برداشت می‌شود.