امام، رسانه و مطبوعات

 به گزارش خبرنگار آرانیوز( حوزه تهران )

انسان به عنوان موجودی اجتماعی و مدنی نیازی فطری و ذاتی به انتقال و دریافت پیام(ارتباطات) دارد. از این رو دنیای مدرن سعی کرده است تا سهم عناصر اطلاعاتی و ارتباطاتی را در زندگی بشر افزون تر سازد. تا آنجا که عصر حاضر را دوره ی «انفجار اطلاعات» و «جنگ رسانه» می دانند. رسانه به عنوان یکی از ابزارهای ایجاد ارتباط میان افراد توانسته جایگاه ویژه ای به دست آورد. فرایند و جریان ارتباطات از رسانه به عنوان ابزارکارآمد برای هدایت جامعه و توده ها بهره می برد و با شکل گیری اجتماعات انسانی و شناخت نیازهای مخاطبان، کارکرد ارتباطات به عنوان انعکاس و آیینه خواست افکار عمومی در رسانه ها متجلی می شود.

آشنایی ایرانیان با رسانه های جمعی به دوره ی قاجار باز می گردد هنگامی که نخستین روزنامه ایران به نام کاغذ اخبار در سال 1216 خورشیدی از طرف میرزا صالح شیرازی منتشر شد و پس از آن بود که چند روزنامه و هفته نامه انتشار یافت و مطبوعات رو به گسترش نهاد. پس از آن در دوره پهلوی دیگر رسانه های جمعی مثل رادیو، تلویزیون نیز وارد جامعه ی ایران شد و هر کدام از آنها با توجه به اعمال نفوذ حکومت پهلوی کارکرد ویژه ای داشتند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی (ره)، رسانه ها و به ویژه مطبوعات از آزادی عمل ویژه ای برابر با دستورهای ایشان و قانون اساسی برخوردار شدند. امام خمینی(ره) به عنوان رهبری بصیر و آگاه کوشیدند تا قواعد و اصول اسلامی را در عرصه اجتماع و متناسب با زمان و مکان بازشناسی و اجرا کنند، به مطبوعات توجه ای ویژه داشته اند. از این رو در سخنرانی های خود وظایف و رسالت هایی برای اهل رسانه و به خصوص مطبوعات قایل شده اند.

**مطبوعات، لوازم حکومت مردمسالار

در این ارتباط «داود رضایی چراتی» محقق و روزنامه نگار در گفت و گو با پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا گفت: از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، مطبوعات با وجود فراز و فرودهایی که در برخی مقاطع داشته اند، جایگاه خود را همچنان به عنوان یکی از لوازم حکومت مردمسالاری حفظ کرده اند. اگر بپذیریم که مطبوعات و رسانه ها به عنوان رکن دموکراسی در یک جامعه باید اثر بخش و تاثیر گذار باشد، پس جایگاه و منزلت آن نیز باید مورد تایید و تاکید باشد؛ منزلتی که جامعه مردمسالار بر آن ببالد و این رکنِ دموکراسی، زبان گویای میان مردم و حکومت باشد. وی در ادامه به رسالت مطبوعات و منزلت آن اشاره و عنوان کرد که در نظام مبتنی بر دموکراسی بیان حقایق از طرف مطبوعات و رسانه ها مهمترین شاخصه محسوب می شود و اهمیت آن را تعیین می کند. 

داود رضایی چراتی درباره نگاه امام به مطبوعات یادآور شد: با تحقیق و بازخوانی در آثار ایشان در باره مطبوعات چند موضوع اساسی را می توان برداشت و دسته بندی کرد، مسوولیت ها و رسالت مطبوعات، رسانه ها و خبرگزاری ها، حدود آزادی مطبوعات و رسانه ها، سالم سازی و توصیه های امام به مطبوعات و رسانه که با دقت، حساسیت و اهتمام همواره در کلام ایشان جاری بود.

**مسوولیت اهل قلم در برابر همگان

در اندیشه امام خمینی (ره) اهل قلم و نویسندگان با توجه به مسوولیتی که در جامعه دارند در نزد خداوند نیز نسبت به نوشته های خود مسوول هستند. ایشان در این خصوص می فرمایند:«در نوشته ‏هایتان توجه به خدا داشته باشید. بدانید که این قلم که در دست شماست در محضر خداست الآن و اگر هر کلمه ‏ای نوشته بشود بعد سؤال می‏ شود چرا این کلمه نوشته شده؟ اگر به جای این کلمه بشود یک کلمه‏ خوبتر نوشت‏ از شما سؤال می‏کنند چرا کلمه زشت نوشتید؟»

امام راحل به صاحبان قلم و نویسندگان توصیه می کنند که محصول نگارش شان در خدمت تربیت الهی انسان ها و زدودن زنگارهای جهل و نادانی باشد چرا که ارزش قلم آنها بسیار زیاد است. «...قلم به دست بگیرید برای تربیت بشر. آن قدری که بشر از قلم های صحیح نفع برده است از چیزی دیگر نبرده است و آن قدر که ضرر کشیده است، از چیزهای دیگر ضرر نبرده است. قلم ها و بیان ها با مغزهای مردم رابطه دارند. اگر قلم ها و بیان ها و علم ها و تعلیم ها و آموزش ها برای خدا باشد، مغزها را الهی تربیت می‏کنند. اگر بر خلاف این باشد، مغزها، مغزهای‏ غرورمند، مغزهای طاغوتی از آن پیدا می‏شود.» ایشان در ادامه فرموده اند:« اهمیت انتشارات، مثل‏ اهمیت‏ خون هایی است که در جبهه ها ریخته می‏شود . . . و شهدا را، قلم ها می‏سازند و شهیدپرور هستند قلمها. لهذا این عمل که شما دارید، باید ارزشش را توجه کنید و مسوولیتش را و عمل هر چه ارزش بیشتر داشته باشد، مسوولیتش هم بزرگتر است.»

**قلم واسطه ارتباطی مردم و مسوولان

این روزنامه نگار تصریح کرد: رسالت قلم مهمترین وجه آن این است که مورد توجه جوامع مردمسالار قرار گیرد. نقش قلم ها در نجات مردم به واسطه ارتباطی که می توانند با مسوولین ایجاد کنند از جمله تاکیدات امام است که می فرماید: «شما که اداره یک روزنامه کثیر الانتشار هست دستتان... مسوولیت بسیار خطیر دارید پیش مردم، پیش ملت های دنیا و بزرگتر اینکه پیش خدا مسوولیت دارید...و اگر شما این قلمی که دستتان هست قلم ارشادی باشد، می‏توانید که یک ملت را به راه راست هدایت کنید و می‏توانید که مردم را از انحرافات نجات بدهید.»

این محقق و روزنامه نگار در ادامه به بیان ارزش قلم و نقش تربیتی آن از دیدگاه امام خمینی (ره) پرداخت و گفت: امام خمینی(ره) صاحبان قلم را به رعایت تقوای الهی و رعایت اولویت حفظ اساس نظام اسلامی دعوت می کنند و نقد سازنده و منصفانه را به معنای مخالفت با نظام اسلامی نمی دانستند اما این را توصیه می کردند که میان نقد و تخریب فاصله ی زیادی وجود دارد و نباید به بهانه ی نقد به تخریب شخصیت ها و کارگزاران نظام اسلامی پرداخت. ایشان در این باره بیان داشتند:«من به همه اشخاصی که قلم در دستشان است، زبان گویا دارند، می‏خواهم سفارش کنم که . . . صحبت سر دولت و ریاست جمهوری و اینها نیست، صحبت‏ سر نظام‏ است‏، نظام اسلام است؛ . . . این مطرح نیست، مطرح نظام جمهوری اسلامی است، ما مکلفیم به حفظ او، همه نویسنده‏ها مکلف‏اند به حفظ نظام . . . وقتی که انسان- فرض کنید- از یک کسی گله دارد یا می‏بیند نقیصه‏ای در کار هست، این نصحیت می‏تواند بکند و باید بکند، اما لسان نصیحت غیر لسان ضایع کردن است . . . ما لسان مان باید لسان نصحیت باشد و انسان می‏بیند که گاهی وقتها لسان ها لسان نصیحت نیست، قلم ها، قلم های نصیحت نیست.»

**امام ، آزادی مطبوعات

کی دیگر از مباحث که حضرت امام(ره) چه قبل و چه بعد از انقلاب، در خصوص رسانه و مطبوعات به آن توجه داشتند ، مساله ی آزادی بود. ایشان همواره مدافع آزادی قلم و مطبوعات بودند و در نطق های قبل از انقلاب خود نیز رژیم پهلوی را به دلیل نبود آزادی رسانه مورد نکوهش قرار می دادند. امام راحل با پیروزی انقلاب اسلامی در زمینه آزادی رسانه و مطبوعات اظهار داشتند:«مطبوعات‏ باید همیشه‏ در خدمت اسلام عزیز و مردم و کشور باشند و آزادی ها در حدود قوانین مقدس اسلام و قانون اساسی به بهترین وجه تأمین شود و بیطرفی حفظ گردد . . . در هر مملکتی آزادی در حدود قانون است، در حدود قوانین آن مملکت است.... پس آزادی که گفته می‏شود که مطبوعات آزادند، بیان آزاد است معنایش این نیست که مردم آزادند که هر کاری می‏خواهند بکنند؛ ... آزادی در حدود قانون باید باشد. قوانین اسلام را باید ملاحظه کرد؛ در چهارچوب قوانین اسلام، در چهارچوب قانون اساسی، بیان آزاد و بحث آزاد . . . روزنامه‏ها آزادند مطالب بنویسند، مسایل بنویسند اما آزاد هستند که اهانت به مقدسات مردم بکنند؟! آزادند که فحش به مردم بدهند!؟ آزادند که تهمت به مردم بزنند؟! همچو آزادی نمی‏تواند باشد. آزادی‏ توطئه‏ نمی‏تواند باشد . . . اگر یک روزنامه‏ای توطئه بر ضد مسیر ملت می‏خواهد بکند با نوشتن چیزهایی که بر خلاف مسیر ملت است و با ننوشتن چیزهایی که بر مسیر ملت است، اگر بخواهد توطئه بکند و راهی برود که دشمن های یک ملت آن راه را می‏روند، ترویج بکند از کارهای دشمن های یک ملتی، بنویسد چیزهایی که مربوط به دشمنهای یک ملت است ، اگراین طور باشد، این طور آزادیها را ملت ما نمی‏توانند بپذیرند.»

**مطبوعات مدرسه سیار

داود رضایی چراتی روزنامه نگار با اشاره به اینکه امام(ره) مطبوعات را مدرسه سیار عنوان می کردند به بیان سخنان بنیانگذار انقلاب پرداخت:«مطبوعات باید یک مدرسه سیار باشد تا مردم را از همه مسایل بخصوص مسایل روز آگاه نمایند. . . » 

**امام، نقش تربیتی مطبوعات

این محقق و روزنامه نگار در ادامه به نقش تربیتی مطبوعات و حدود آزادی آن از دیدگاه امام اشاره کرد.امام خمینی(ره) نقش رسانه و مطبوعات را در جامعه مهم ارزیابی کردند و آنها را به عنوان مربیان جامعه در تربیت و انعکاس آرمان های ملت می دانستند. ایشان می فرمایند:« وقتی جوان‏ها و بچه‏های تازه‏ رس ما وارد می‏شوند در میدان فعالیت اجتماعی، بروند دنبال روزنامه، روزنامه مربی باشد، گوش کنند به رادیو، رادیو مربی باشد، نگاه کنند به تلویزیون، تلویزیون مربی باشد، نگاه کنند به مجلات، مجلات، مجلاتی باشد که تربیت بکند، این جوان وقتی که به هر جا توجه کرد، دید که گوش و چشمش پر شده از تربیت، این‏طور بار می‏آید. اگر رها بشود، هرزه، بار می‏آید؛ اگر بکشندش به طرف فساد، می‏رود. آن طرف و اگر بکشندش در طرف صلاح، می‏آید این طرف . . . مطبوعات باید مثل معلمینی باشند که مملکت را و جوانان را تربیت می‏کنند و آرمان ملت را منعکس می‏کنند . . . اگر مطبوعات بخواهند به پشتیبانی از جنایتکاران و خیانت کاران چیزی بنویسند، این مطبوعات ما نیست، این خیانت است. باید مطبوعات آن چه که ملت می‏خواهند بنویسند، نه آن چه که برخلاف مسیر ملت است . . . »

در این ارتباط داود رضایی چراتی به پژوهشگر ایرنا گفت:سالم سازی فضای مطبوعات و رسانه ها و خبرگزاری ها و همچنین عدم وابستگی حزبی و جناحی از موارد مورد تاکید امام بود و تاکید و توصیه ایشان به مطبوعات این بود که بر خلاف مسیر ملت عمل نکنند.

**مهم ترین نقش مطبوعات، پیام رسانی در جهت تبلیغ اسلام

امام خمینی (ره) یکی از نقش های مهمی که برای رسانه و مطبوعات قایل بودند ، نقش آنها به عنوان پیام رسان در نواحی مختلف جهان برای تبلیغ و ترویج اسلام واقعی بود. در این خصوص ایشان فرموده اند:«ما که می‏گوییم اسلام را ما می‏خواهیم صادر کنیم، معنایش این نیست که ما سوار طیاره بشویم و بریزیم به ممالک دیگر. یک همچو چیزی نه ما گفتیم و نه ما می‏توانیم. اما آن که ما می‏توانیم این است که می‏توانیم به وسیله دستگاه‏هایی که داریم، به وسیله همین صدا و سیما، به وسیله مطبوعات، به وسیله گروه‏هایی که در خارج می‏روند، اسلام را آن طوری که هست معرفی کنیم ...»

**رسانه ها حافظ وحدت در جامعه

امام راحل به مطبوعات توصیه می کنند که از درج مطالبی که به وحدت جامعه ضربه می زند و برای اسلام و جامعه ی اسلامی ضرر دارد امتناع کنند.«مسایلی که مضرِّ به وحدت جامعه است، مضر به آن انگیزه‏ای است که جامعه برای او قیام کرد یعنی؛ مضر به اسلام است، باید مطبوعات از او احتراز کنند . . . » 

داود رضایی چراتی در این باره بیان کرد که مهمترین توصیه امام که بر وحدت آفرین بودن رسانه ها است و بر اصلاح جامعه در گِرو رفتار رسانه هاست. امام می فرمودند:« از قلم های خود حراست کنید! رسانه ها مراقب شیطان داخلی خود باشند حتی در باره پرهیز از اختلاف تاکید داشت که با هم جنگ نکنید! از منظر نگاه ایشان مراقبت دایم رسانه ها از خود ضروری است و هیچ رسانه ای در توطئه آزاد نیست. رسانه هاجوسازی نکنند. توصیه هایی مانند رسانه ها انتقاد سالم، روزنامه‏ها و مطبوعات با هم با برادری رفتار کنند، مشکلات را در درون خود حل کنید!» 

**سفارش به مدیران رسانه برای گزینش افراد صالح

بنیانگذار انقلاب به مدیران رسانه و مطبوعات توصیه می کنند که در گزینش افراد برای همکاری نهایت سعی و توان خود را به کار بندند که مبادا افرادی غیر صالح و منحرف وارد کادر خدمت شوند و جامعه را به انحراف بکشانند. «باید آنهایی که در صدر مطبوعات هستند آنها توجه داشته باشند مبادا در بین آنها اشخاصی خودشان را جا بزنند. شما می‏بینید که الآن اینهایی که انحراف دارند مشغول فعالیت هستند که هر چه در هر جا پیدا بشود، اینها هم داخلش بشوند به یک صورتی . . . یک وقت می‏بینید که مطبوعات یک راهی می‏رود که طرف چپ دارد می‏رود، یا یک راهی طرف راست دارد می‏رود، از راه مستقیمی که ملت دنبالش هستند ـ که آن راه اسلام است ـ منحرف می‏شوند. این از مهمّات کسانی است که می‏خواهند یک خدمتی بکنند و مجله‏ای بیرون بدهند، یا روزنامه‏ای بنویسند. اوّل مساله این است که افراد را انتخاب بکنند. افرادند که می‏توانند اگر یک اشخاص منحرف باشند، بدون اینکه شما توجه داشته باشید، یک وقت توجه کنید که انحراف پیدا شد. اشخاص‏اند که می‏توانند که انسان را یا به دامن امریکا بکشند یا به دامن شوروی و این ملتی که آن قدر مجاهده کرده و آن قدر جوان داده و آن قدر زحمت کشیده است برای اینکه خارج بشود از این سلطه‏ها، یک وقت می‏بینید راه مجله، راه مطبوعات، راه رادیو و تلویزیون، نطقها و همۀ چیزهایی که الآن هست، یک وقت می‏بینید که اشخاصی برخلاف آن چیزی که مسیر ملت است وارد شدند در این راهها و راه را منحرف کردند و شما بعد ملتفت بشوید. این از مسایل مهمی است که توجه به آنها لازم است و اغماض از آنها جایز نیست.»

این محقق و روزنامه نگار در پایان گفت:امام در باره خبرگزاری ها، اهداف و مسولیت های آنان نیز مطالب ارزشمند دارند. در این باره می فرمایند:«آنچه در خبرگزاری‏ها مهم است کیفیت آن است؛ زیرا هر کدام که به راستی و راستگویی نزدیکتر باشند، شوق انسان را به گوش دادن بیشتر می‏کنند....»

نقل قول های مستقیم از منبع زیر است:

صحیفه امام، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)