بازی خطرناک در خاورمیانه؛ دیپلماسی ترامپ یا ماجراجویی نتانیاهو؟  

تنش مستقیم میان ایران و اسرائیل اگرچه با توقف موقت حملات فروکش کرده، اما بسیاری از تحلیلگران این آرامش را شکننده و ناپایدار می‌دانند. در شرایطی که واشنگتن برای مهار بحران تلاش می‌کند، پرسش اصلی این است که آیا منطقه از خطر یک جنگ فراگیر عبور کرده یا تنها وارد مرحله‌ای تازه از رویارویی شده است.

خاورمیانه در روزهای اخیر یکی از پرتنش‌ترین مقاطع خود را پشت سر گذاشت. دور تازه‌ای از تبادل آتش مستقیم میان ایران و اسرائیل که از شامگاه یکشنبه با حملات موشکی ایران آغاز شد، تا بامداد دوشنبه با حملات متقابل ادامه یافت و در نهایت با اعلام توقف موقت درگیری‌ها پایان گرفت. با این حال بسیاری از ناظران معتقدند آنچه رخ داده نه پایان بحران، بلکه توقفی کوتاه در مسیر یک تقابل پیچیده منطقه‌ای است.

جرقه این تنش‌ها پس از حمله هوایی اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت زده شد؛ اقدامی که از نگاه تهران عبور از خطوط قرمز تلقی شد. در پاسخ، سپاه پاسداران ده‌ها موشک به سمت پایگاه‌های هوایی اسرائیل از جمله «رامات دیوید»، «نواتیم» و «تل نوف» شلیک کرد؛ حمله‌ای که مقامات نظامی ایران آن را اقدامی تنبیهی برای بازدارندگی توصیف کردند.

چند ساعت بعد، اسرائیل نیز واکنش نشان داد. گزارش‌ها از شنیده شدن صدای انفجار در تهران، اصفهان، تبریز و کرج حکایت داشت. ارتش اسرائیل اعلام کرد که مجموعه‌ای از اهداف نظامی از جمله سامانه‌های پدافندی و یک مجتمع پتروشیمی در ماهشهر را هدف قرار داده است. در نهایت، با دخالت مستقیم دونالد ترامپ و درخواست او برای توقف فوری درگیری‌ها، دو طرف اعلام کردند که حملات خود را متوقف می‌کنند؛ البته مشروط به آنکه طرف مقابل اقدام تازه‌ای انجام ندهد.

رسانه‌ها و مراکز تحلیلی بین‌المللی این رخداد را صرفاً یک درگیری مقطعی نمی‌دانند، بلکه آن را بخشی از یک رقابت ژئوپلیتیک میان تهران، واشنگتن و تل‌آویو ارزیابی می‌کنند. روزنامه گاردین در تحلیل خود از این بحران، به نقش کاخ سفید در مهار سریع تنش اشاره کرده و نوشته است که هرچند واشنگتن از آتش‌بس حمایت می‌کند، اما مهار کامل دولت بنیامین نتانیاهو برای آمریکا کار آسانی نیست.

شبکه الجزیره نیز در گزارشی تحلیلی تأکید کرده که آتش‌بس شکننده‌ای که پیش از این میان طرفین برقرار بود، اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض فروپاشی قرار دارد. به نوشته این رسانه، حمله اسرائیل به اهدافی در عمق خاک ایران نشان می‌دهد که تل‌آویو تمایل دارد دامنه درگیری را گسترش دهد، هرچند فشار آمریکا فعلاً مانع تشدید فوری آن شده است.

اندیشکده مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) نیز معتقد است ایران با حمله موشکی اخیر تلاش کرده معادله‌ای جدید از بازدارندگی ایجاد کند؛ معادله‌ای که هدف آن جلوگیری از تکرار حملات اسرائیل به لبنان و محور مقاومت است، بدون آنکه درگیری به جنگی تمام‌عیار تبدیل شود. با این حال، تهدید به بستن تنگه هرمز و فعال شدن گروه‌های هم‌پیمان ایران در منطقه، همچنان احتمال گسترش بحران را بالا نگه داشته است.

در چنین شرایطی، تحلیلگران چند سناریو را برای آینده تنش‌ها مطرح می‌کنند. نخستین سناریو به نوعی «صبر تاکتیکی» از سوی واشنگتن اشاره دارد. بر اساس این دیدگاه، دولت آمریکا ترجیح می‌دهد فعلاً از ورود به یک درگیری بزرگ جلوگیری کند و بحران را مدیریت‌شده نگه دارد؛ اما این به معنای کنار گذاشتن کامل گزینه نظامی نیست و ممکن است تنها به تعویق انداختن آن تا زمان مناسب‌تر باشد.

سناریوی دوم بر نقش اسرائیل در پیچیده‌تر کردن مسیر دیپلماسی تأکید دارد. برخی تحلیلگران معتقدند تل‌آویو ممکن است با انجام عملیات‌های محدود در لبنان یا سوریه، تلاش کند فضای مذاکرات احتمالی میان ایران و آمریکا را امنیتی کرده و مانع هرگونه توافق شود.

در سناریوی سوم نیز احتمال تغییر شکل درگیری مطرح می‌شود؛ به این معنا که تقابل مستقیم میان ایران و اسرائیل کاهش یابد، اما جنگی فرسایشی و غیرمستقیم در منطقه گسترش پیدا کند. حملات گروه‌های هم‌پیمان در عراق، تهدید مسیرهای انرژی در خلیج فارس یا تشدید تنش در دریای سرخ می‌تواند بخشی از این سناریو باشد.

در مجموع، بسیاری از تحلیلگران معتقدند توقف فعلی حملات بیش از آنکه نتیجه یک توافق پایدار باشد، حاصل نگرانی طرفین از پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی یک جنگ گسترده است؛ جنگی که می‌تواند نه‌تنها خاورمیانه بلکه بازارهای انرژی و اقتصاد جهانی را نیز با شوکی جدی مواجه کند.

در چنین فضایی، آینده منطقه به میزان توان بازیگران برای مدیریت بحران و جلوگیری از لغزش به سوی یک درگیری فراگیر بستگی دارد؛ مسیری باریک میان دیپلماسی و تشدید تنش که هنوز سرنوشت آن روشن نیست.

خبرنگار : حسام دیانت مهر