هرمز؛ گره جنگ و دیپلماسی
به گزارش آرانیوز پیش‌درآمد دور تازه تقابل نظامی ایران و آمریکا، بیش از هر چیز از منظر تحولات منطقه‌ای، امنیت انرژی، آینده تنگه هرمز و تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار بحران تحلیل شده است. اکنون و پس از گذشت سه دور از تبادل آتش بین ایران و آمریکا، شاید زمان آن رسیده باشد که به بُعدی کمتر دیده‌شده از این بحران نیز پرداخته شود؛ بعدی که نه به میدان نبرد، بلکه به سازوکار تصمیم‌سازی در داخل کشورمان بازمی‌گردد. پرسش اصلی این نیست که تهران در برابر فشارهای خارجی چه راهبردی برگزیده، بلکه این است که آیا در مدیریت هم‌زمان معالادت میدانی و تحولات عرصه دیپلماسی، هماهنگی و هم‌افزایی لازم میان نهادهای تصمیم‌گیر برقرار است یا خیر؟
به هر حال در آغاز مسیر و پس از امضای تفاهم‌نامه میان رؤسای جمهور ایران و آمریکا و سپردن مسئولیت پیگیری مذاکرات به محمدباقر قالیباف، این تصور شکل گرفت که نوعی همگرایی سیاسی میان قوا و مراکز تصمیم‌گیری برای پیشبرد یک راهبرد واحد پدید آمده است؛ تصوری که حتی با وجود مخالفت‌ها و کارشکنی‌های جریان‌های رادیکال نیز تا حد زیادی پابرجا ماند. اما تحولات اخیر، به‌ویژه هم‌زمانی تلاش‌های دیپلماتیک عباس عراقچی در عمان برای مدیریت بحران تنگه هرمز با آغاز دور سوم درگیری‌های نظامی، این پرسش را با جدیت بیشتری مطرح کرده است که نسبت میان جنگ و دیپلماسی چگونه تنظیم می‌شود و آیا همه اضلاع ساختار تصمیم‌گیری با درکی مشترک از اهداف، زمان‌بندی و الزامات این مقطع حساس حرکت می‌کنند؟ طرح این پرسش، نه از سر تردید در اصل راهبرد کشور، بلکه با هدف آسیب‌شناسی سازوکار هماهنگی داخلی است؛ چراکه در شرایطی چنین پیچیده، انسجام در فرایند تصمیم‌گیری، بخشی از قدرت ملی و یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای موفقیت هم در عرصه دیپلماسی و هم در میدان به شمار می‌رود.
پیرو آنچه گفته شد و درست در شرایطی که عباس عراقچی، در مسقط مشغول رایزنی‌های فشرده با مقام‌های عمانی درباره سازوکار مدیریت تردد و امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز و مهار تنش‌های فزاینده بود، بامداد یکشنبه ۲۱ تیر ۱۴۰۵ سومین دور تقابل نظامی مستقیم میان ایران و آمریکا با جهشی محسوس در سطح و دامنه درگیری‌ها آغاز شد؛ دور تازه‌ای از رویارویی که با تشدید تنش در تنگه هرمز، تبادل حملات به اهداف نظامی و گسترش میدان عملیات به چندین کشور منطقه، بحران را وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر و چندلایه‌تر کرد. این دور از تبادل آتش با انتشار اطلاعیه بامداد یکشنبه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز شد؛ اطلاعیه‌ای که از بسته‌شدن تنگه هرمز تا اطلاع ثانوی و توقف تردد تمامی شناورها خبر داد و هم‌زمان اعلام کرد یک کشتی که به گفته سپاه با خاموش‌کردن سامانه‌های شناسایی و بی‌توجهی به اخطارها از مسیر غیرمصوب در حال عبور بود، با شلیک موشک اخطار متوقف شده است. سپاه همچنین هشدار داد هرگونه اقدام نظامی جدید آمریکا با پاسخ شدیدتر همراه خواهد بود و پایگاه‌های بیشتری از این کشور در منطقه هدف حملات ایران قرار خواهند گرفت. هم‌زمان با انتشار این بیانیه، منابع آمریکایی نیز روایت متفاوتی ارائه کردند. مقام‌های آمریکایی و فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده (سنتکام) مدعی شدند یک کشتی کانتینربر با پرچم قبرس هنگام عبور از تنگه هرمز هدف موشک ایران قرار گرفته و در نتیجه آسیب شدید به موتورخانه و آتش‌سوزی داخلی، از ادامه مسیر بازمانده است. سنتکام اعلام کرد این حادثه مبنای آغاز سومین دور حملات آمریکا علیه ایران بوده و عملیات نظامی جدید به دستور رئیس‌جمهور آمریکا آغاز شده است. دقایقی پس از انتشار این مواضع، موج تازه حملات هوایی آمریکا به مناطق مختلف جنوب ایران آغاز شد. گزارش‌ها از شنیده‌شدن انفجارهای متعدد در بندرعباس، سیریک، جاسک، چابهار، عسلویه، بندر دیر، کنگان، بوشهر و برخی مناطق ساحلی دیگر حکایت داشت. رسانه‌های داخلی از فعال‌شدن سامانه‌های پدافندی در چندین نقطه خبر دادند و در جاسک بیش از ۱۰ انفجار گزارش شد. در استان بوشهر نیز طی حدود یک ساعت دست‌کم ۱۲ انفجار در شهرهای بوشهر، عسلویه و دیر به ثبت رسید. مقام‌های محلی اعلام کردند تا ساعات اولیه بامداد گزارشی از تلفات انسانی در استان بوشهر دریافت نشده، هرچند بررسی خسارات ادامه دارد. در هرمزگان نیز صدای چندین انفجار در بندرعباس، سیریک و جاسک شنیده شد. رسانه‌های رسمی اعلام کردند بخشی از پرتابه‌ها در نوار ساحلی و مناطق غیرمسکونی فرود آمده‌اند. در استان خوزستان نیز سامانه‌های پدافندی در بندر ماهشهر فعال شدند و ساعاتی بعد معاون امنیتی استاندار خوزستان تأیید کرد شهرهای هندیجان، ماهشهر و آبادان هدف پرتابه‌های دشمن قرار گرفته‌اند. وی اعلام کرد بررسی میزان خسارات و آمار مجروحان در حال انجام است و از شهروندان خواست تنها اخبار رسمی را دنبال کنند. همچنین در استان‌های کرمان، مرکزی و کهگیلویه و بویراحمد نیز حملات پراکنده به برخی زیرساخت‌ها از جمله یک دکل ارتباطی و مناطقی در خنداب و اطراف یاسوج گزارش شد که بر اساس اعلام مقام‌های محلی، چند مجروح بر جای گذاشت اما تلفات گسترده‌ای ثبت نشد.
پاسخ تهران
پس از پایان موج نخست حملات آمریکا، سپاه پاسداران از آغاز عملیات متقابل خبر داد. در نخستین اطلاعیه، سپاه اعلام کرد که پایگاه هوایی پرنس حسن در اردن با موشک‌های بالستیک هدف قرار گرفته و مرکز فرماندهی و کنترل این پایگاه و آشیانه پهپادهای MQ-9 منهدم شده است. اندکی بعد، سپاه در اطلاعیه دیگری اعلام کرد که علاوه بر متوقف‌کردن دومین شناور متخلف در تنگه هرمز، پایگاه راهبردی العدید آمریکا در قطر نیز هدف مرحله دوم عملیات موشکی ایران قرار گرفته و مرکز تعمیرات جنگنده‌ها و مرکز فرماندهی این پایگاه آسیب دیده است. سپاه تأکید کرد هرگونه ادامه تجاوز آمریکا با پاسخ‌های شدیدتر روبه‌رو خواهد شد. ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز به طور جداگانه از اجرای عملیات پهپادی علیه مواضع آمریکا در منطقه خبر داد. بر اساس اطلاعیه ارتش، سامانه پاتریوت، انبار مهمات و سایت راداری آمریکا در کویت هدف پهپادهای انهدامی قرار گرفت و در موج دیگری از حملات، سامانه‌های ارتباطی و راداری آمریکا در بحرین نیز مورد اصابت قرار گرفتند. هم‌زمان گزارش‌هایی از شنیده‌شدن صدای انفجار و فعال‌شدن آژیرهای هشدار در بحرین، قطر، کویت، اردن و امارات منتشر شد. ارتش اردن نیز اعلام کرد سه موشک شلیک‌شده از خاک ایران در مناطق بیابانی این کشور فرود آمده‌اند که خسارت جانی در پی نداشته است. در عرصه دریایی نیز بحران وارد مرحله تازه‌ای شد. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد یک کشتی کانتینربر در نزدیکی سواحل عمان هدف حمله قرار گرفته، دچار آتش‌سوزی شده و خدمه آن ناچار به ترک شناور شده‌اند. این سازمان تأکید کرد تمامی خدمه نجات یافته‌اند و تحقیقات درباره منشأ حمله ادامه دارد. هم‌زمان یک منبع امنیتی عمانی نیز از حمله پهپادی به اهدافی در استان مسندم خبر داد. در کنار تحولات نظامی، تلاش‌های دیپلماتیک نیز ادامه یافت. وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد گفت‌وگوهای فنی و حقوقی میان ایران و عمان درباره سازوکار آینده تأمین امنیت و مدیریت تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز ادامه دارد و دو کشور بر ضرورت تعیین ترتیبات جدید با مشارکت دولت‌های ساحلی تأکید کرده‌اند. همچنین وزیر امور خارجه پاکستان در تماس با عباس عراقچی خواستار خویشتن‌داری دو طرف شد و اعلام کرد اسلام‌آباد همچنان آماده ایفای نقش میانجی برای کاهش تنش‌هاست. در پایان این دور از درگیری‌ها، سنتکام اعلام کرد که عملیات سوم آمریکا علیه ایران پایان یافته است، اما هم‌زمان هر دو طرف با انتشار بیانیه‌هایی بر آمادگی برای پاسخ به هرگونه اقدام جدید تأکید کردند. در نتیجه، سومین دور تبادل آتش میان ایران و آمریکا علاوه بر گسترش دامنه حملات به بخش وسیعی از جنوب ایران و پایگاه‌های آمریکا در منطقه، تنگه هرمز را بیش از هر زمان دیگری به کانون اصلی بحران تبدیل کرد؛ بحرانی که هم امنیت انرژی جهان و هم آینده روند دیپلماسی منطقه‌ای را با ابهام‌های جدی روبه‌رو ساخته است.
