پشت‌پرده حملات آمریکا به زیرساخت‌های ایران؛ آیا جنگ وارد مرحله‌ای جدید شده است؟
آنچه در موج اخیر حملات آمریکا در شامگاه پنجشنبه و بامداد جمعه بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، تغییر تدریجی ماهیت اهداف است. اگر در چهار دور حملات شب‌های گذشته ایالات متحده به کشورمان، تمرکز عمدتا بر مراکز نظامی و امنیتی بود، اکنون نشانه‌هایی از انتقال فشار به زیرساخت‌های حیاتی کشور دیده می‌شود؛ زیرساخت‌هایی که نقش آنها صرفا در حوزه حمل‌ونقل یا خدمات عمومی خلاصه نمی‌شود، بلکه بخشی از شریان‌های اقتصادی، لجستیکی و حتی پایداری اجتماعی کشور را تشکیل می‌دهند. هدف قرارگرفتن پل‌ها، مسیر‌های مواصلاتی و برخی تأسیسات خدماتی، از همین منظر قابل ارزیابی است؛ اقدامی که آثار آن فراتر از خسارت فیزیکی بوده و می‌تواند زنجیره تأمین، جابه‌جایی کالا و تاب‌آوری اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد. شاید در این مقطع، تهران بیش از آنکه درگیر محاسبه هزینه‌های واردشده باشد، معطوف به مدیریت الزامات میدان و نحوه پاسخ به تحولات جاری است. با این حال، مسئله اصلی دیگر صرفا برآورد خسارت‌های امروز یا ارزیابی پیامد‌های یک رشته حملات پراکنده نیست؛ اهمیت واقعی در تشخیص مسیری نهفته است که این تحولات می‌تواند در روز‌ها و هفته‌های آینده بپیماید. آنچه اکنون بیش از هر چیز نیازمند توجه است، درک منطق راهبردی تغییر الگوی درگیری و پیش‌بینی گام‌های بعدی طرف مقابل است؛ زیرا در بسیاری از جنگ‌ها، آنچه سرنوشت بحران را رقم می‌زند، نه حجم خسارت‌های اولیه، بلکه روندی است که به‌تدریج قواعد، اهداف و دامنه رویارویی را دگرگون می‌کند.
اگر هدف قراردادن زیرساخت‌های حیاتی به یک الگوی پایدار عملیاتی تبدیل شود، پیامد‌های آن به عرصه نظامی محدود نخواهد ماند و به‌تدریج شبکه‌های اقتصادی، لجستیکی، خدماتی و حتی پایداری اجتماعی را نیز درگیر خواهد کرد. در کنار این مسئله، نحوه انتخاب اهداف و شکل اجرای حملات، این احتمال را نیز برجسته‌تر می‌کند که تخریب مسیر‌های مواصلاتی، بنادر و گره‌های ارتباطی صرفا با هدف واردآوردن فشار اقتصادی نباشد، بلکه بخشی از فرایند ایجاد شرایط عملیاتی برای سناریو‌های پیچیده‌تر، از جمله افزایش آزادی عمل در مناطق ساحلی به منظور حمله زمینی یا اشغال جزایر راهبردی ایرانی تلقی شود. فارغ از اینکه چنین سناریویی تا چه اندازه محتمل باشد، اقتضای حکمرانی راهبردی آن است که همه فرضیه‌های ممکن با دقت، بدون اغراق و بدون غفلت، مورد ارزیابی قرار گیرند.
در مقابل، چگونگی پاسخ ایران نیز به یکی از متغیر‌های تعیین‌کننده تحولات آینده تبدیل شده است. هر تصمیمی، خواه استمرار تمرکز بر اهداف نظامی و خواه گسترش دامنه پاسخ به زیرساخت‌های طرف مقابل یا کشور‌های میزبان نیرو‌های آمریکایی، می‌تواند پیامد‌های متفاوتی بر روند بحران بگذارد. از این رو، مدیریت محاسبات راهبردی در چنین فضایی اهمیت مضاعف پیدا می‌کند؛ زیرا هر اقدام، واکنشی متقابل را در پی خواهد داشت و این چرخه می‌تواند سطح درگیری را به مرحله‌ای تازه وارد کند. هم‌زمان نباید این واقعیت را نادیده گرفت که صرف خویشتن‌داری نیز لزوما به معنای کاهش فشار‌ها نیست. تجربه روز‌های اخیر نشان داده است معادلات میدانی، بیش از مواضع اعلامی، مسیر تحولات را تعیین می‌کنند و هرگونه ارزیابی از آینده باید بر پایه واقعیت‌های صحنه، نه صرفا بر مبنای تهدید‌ها یا اظهارات سیاسی، صورت گیرد.
ه همین دلیل، مهم‌ترین ضرورت امروز، حفظ نگاه واقع‌بینانه به روند جنگ و پرهیز از هرگونه برآورد خوش‌بینانه یا بدبینانه افراطی است. آنچه اکنون در برابر تصمیم‌گیران قرار دارد، فقط محدود به مدیریت یک رشته حملات متقابل نیست، بلکه مواجهه با روندی است که می‌تواند به‌تدریج قواعد درگیری را دگرگون کند. اگر هدف قراردادن زیرساخت‌های حیاتی به یک رویه پایدار تبدیل شود، منطقه وارد مرحله‌ای خواهد شد که در آن مرز میان اهداف نظامی و اقتصادی بیش از گذشته کم‌رنگ می‌شود و هزینه‌های جنگ برای همه بازیگران افزایش می‌یابد. از این منظر، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، حفظ ابتکار در تصمیم‌گیری، افزایش آمادگی برای سناریو‌های پیچیده‌تر و جلوگیری از غافلگیری در برابر تحولاتی است که ممکن است با سرعتی بیش از انتظار، معادلات موجود را تغییر دهد.
حمله به پل‌ها و زیرساخت‌ها
شروع دور جدید حملات با بیانیه فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) بود که اعلام کرد ساعت ۲ بعدازظهر روز پنجشنبه به وقت شرق آمریکا (۹:۳۰ به وقت ایران)، نیرو‌های آمریکایی برای پنجمین شب متوالی موج جدیدی از حملات علیه ایران را آغاز کردند تا قابلیت‌های نظامی ایران را بیش از پیش تضعیف کنند. سنتکام در این بیانیه با تکرار ادعا‌های واهی خود افزوده است این حملات در حالی آغاز شده است که نیرو‌های مسلح ایران در روز‌های اخیر در پاسخ به ازسرگیری تجاوز نظامی علیه کشور، چندین پایگاه و تأسیسات مرتبط با آمریکا در منطقه را هدف قرار داده است. در این دور از حملات، نقاطی در هرمزگان، بوشهر، سیستان‌وبلوچستان، سمنان، لرستان و خوزستان شاهد انفجار‌ها و حملات هوایی بودند؛ حملاتی که به گفته مقام‌های استانی و دستگاه‌های امدادی کشورمان، علاوه بر خسارات به زیرساخت‌ها، تلفات و مجروحانی نیز برجای گذاشت. طبق اخبار واصله، مهم‌ترین محور حملات آمریکا در شامگاه پنجشنبه، استان هرمزگان بود. شدت حملات علاوه بر مناطق مختلف بندرعباس به شهرستان خمیر، قشم، سیریک و بندرلنگه نیز کشیده شد. یکی از مهم‌ترین حملات، به محله مسکونی تپه الله‌اکبر بندرعباس صورت گرفت که در نخستین دقایق بامداد جمعه، هفت مجروح برجای گذاشت و ساعتی بعد با حمله مجدد به این منطقه ادامه یافت.
در حمله دوم، یک دکل مخابراتی هدف قرار گرفت و برق بخشی از منطقه قطع شد. در ادامه، دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان از افزایش شمار مجروحان این حمله به هشت نفر خبر داد و آن‌طور که تسنیم اعلام کرده یک زن در این حمله جان خود را از دست داده است. همچنین کودک یک‌ساله این زن بر اثر اصابت ترکش به‌شدت مجروح شد و به دلیل شدت جراحات، دو دست خود را از دست داد. بر اساس گزارش‌های پزشکی، بیشتر مصدومان بر اثر موج انفجار آسیب دیده‌اند.
در کنار مناطق مسکونی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل نیز در کانون حملات قرار گرفتند. پل کهورستان در شهرستان بندرخمیر که مسیر ارتباطی بندرعباس به لار را تشکیل می‌دهد، هدف حمله قرار گرفت و در ادامه استانداری هرمزگان اعلام کرد علاوه بر این پل، پنج پل دیگر نیز در شهرستان خمیر مورد اصابت قرار گرفته‌اند؛ پل گریوه، پل پس از روستای لاتیدان، دو پل در مسیر کهورستان-لار، پل نیمه‌کاره محور بندرخمیر-کشار و پل روستای مارو از جمله این پل‌ها بودند. با آسیب‌دیدن این مسیرها، محور بندرعباس-خمیر-لار و همچنین محور کشار-کهورستان تا اطلاع ثانوی مسدود شد و مسئولان از مردم خواستند از مسیر‌های جایگزین استفاده کنند.
دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان نیز شمار شهدای حمله به پل‌های شهرستان خمیر را هفت نفر اعلام کرد. حملات آمریکا فقط به شبکه راه‌های ارتباطی محدود نماند و ایستگاه انشعاب راه‌آهن بندرعباس نیز هدف قرار گرفت که بر اثر آن دو نفر مصدوم شدند. وزارت نیرو نیز از واردشدن آسیب به خطوط انتقال برق بندرعباس و روستاهای اطراف خبر داد و اعلام کرد بخشی از شبکه پس از عملیات فنی به مدار بازگشته است. در استان سمنان نیز دو پرتابه به محدوده فرودگاه سمنان اصابت کرد. استاندار سمنان اعلام کرد این حادثه خسارت جانی نداشته و آسیب‌ها به بخش‌های جانبی فرودگاه محدود بوده است. در دیگر نقاط کشور نیز صدای انفجار یا حملات گزارش شد. منابع رسمی از حملات به اطراف ایرانشهر، بوشهر، سیریک، ویسیان لرستان و اطراف شهر بستان خبر دادند. در قشم نیز طی چند مرحله صدای انفجار‌های متعدد شنیده شد و گزارش‌هایی از وقوع دست‌کم هشت تا ۱۰ انفجار منتشر شد. در مقابل، گزارش‌های منتشرشده درباره وقوع انفجار در چابهار و کنارک از سوی منابع رسمی تکذیب شد.
هم‌زمان گزارش‌هایی نیز درباره هدف قرارگرفتن دوباره برج مراقبت دریایی بندر چابهار و تخریب کامل آن منتشر شد. بر اساس این گزارش‌ها، این تأسیسات برای سومین بار طی روز‌های اخیر هدف حمله قرار گرفته و در جریان حمله اخیر به طور کامل ویران شده است که ایرنا هم این خبر را تأیید کرد، اما به گفته خبرگزاری دولت، حمله تازه آمریکا به برج مراقبت دریایی بندر چابهار تلفات جانی نداشت و به اسکله‌ها، تجهیزات و زیرساخت‌های عملیاتی بندر هم آسیبی وارد نشد. تیم‌های فنی پس از حادثه عملیات ارزیابی خسارت و ایمن‌سازی را آغاز کردند و پیش‌بینی می‌شود پس از تأیید شرایط ایمنی، فعالیت تخلیه و بارگیری کالا در بندر از سر گرفته شود. در ادامه حملات بامداد جمعه آمریکایی‌ها، اختلال‌هایی نیز در شبکه‌های ارتباطی و برق برخی مناطق گزارش شد. در لرستان، شرکت مخابرات از اختلال گسترده در ارتباطات ویسیان و معمولان پس از حمله خبر داد و در جزیره کیش نیز به دنبال آسیب یکی از پست‌های برق، برق بخشی از منطقه نوبنیاد برای ساعاتی قطع شد که پس از انجام عملیات فنی، دوباره به مدار بازگشت. در همین حال، وزارت بهداشت اعلام کرد از زمان آغاز دور جدید حملات آمریکا در تیرماه تاکنون، ۳۸ نفر جان خود را از دست داده و بیش از ۴۰۰ نفر مجروح شده‌اند. بر اساس اعلام این وزارتخانه، در میان قربانیان، زنان و کودکان نیز حضور دارند.
هم‌زمان با ادامه درگیری‌ها، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در سخنانی مدعی شد ایالات متحده در ایران «به دستاورد‌های بزرگی» رسیده است. او با اشاره به توان نظامی آمریکا گفت این کشور از قدرتمندترین ارتش جهان برخوردار است و نتیجه عملیات نظامی علیه ایران «به‌زودی» آشکار خواهد شد. با این حال، رسانه آمریکایی سی‌ان‌ان گزارش داد ترامپ در سخنرانی شامگاه پنجشنبه به وقت آمریکا فقط اشاره‌ای کوتاه به جنگ با ایران داشت و جزئیاتی درباره راهبرد آینده واشینگتن ارائه نکرد. این شبکه همچنین گزارش داد دولت آمریکا در حال بررسی گزینه‌های گسترش عملیات نظامی علیه ایران است.
از سوی دیگر، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد نیرو‌های تفنگدار دریایی این کشور عملیات بازرسی نفتکش «ام‌تی ون یائو» را در خلیج عمان انجام داده‌اند. سنتکام مدعی شد این کشتی در چارچوب اجرای محاصره دریایی آمریکا علیه ایران مورد بازرسی قرار گرفته است. این نهاد نظامی همچنین ادعا کرد تاکنون سه کشتی تجاری را تغییر مسیر داده، یک شناور را از کار انداخته و یک کشتی دیگر را برای اجرای محاصره دریایی مورد بازرسی قرار داده است.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا نیز با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد ایران کنترل تنگه هرمز را در اختیار ندارد. او هم‌زمان تصاویری از سقوط برج مراقبت دریایی بندر چابهار را در حساب کاربری خود بازنشر کرد. مقام‌های آمریکایی این اقدامات را در چارچوب حفظ آزادی کشتیرانی توصیف کرده‌اند، در حالی که ایران پیش از این بار‌ها تأکید کرده است امنیت تنگه هرمز باید با همکاری کشور‌های ساحلی منطقه و بدون مداخله نظامی قدرت‌های خارجی تأمین شود. هم‌زمان، ادعا‌هایی نیز از سوی آمریکا درباره بازرسی و توقیف یک نفتکش منتسب به ایران در دریای عمان مطرح شد که در قالب بیانیه‌های سنتکام منتشر شد.
پاسخ متقابل ایران؛ حمله به التنف، بحرین و مراکز نظامی آمریکا در منطقه
در پی حملات آمریکا، نیرو‌های مسلح جمهوری اسلامی ایران از اجرای چند عملیات علیه مواضع آمریکا در منطقه خبر دادند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد در موج یازدهم عملیات «نصر ۲» و در پاسخ به کشته‌شدن نیرو‌های ایرانی در ایرانشهر، مرکز فرماندهی عملیات ویژه آمریکا در منطقه التنف سوریه هدف حمله قرار گرفت. در اطلاعیه سپاه آمده است در این عملیات یک سامانه راداری، چند فروند بالگرد ویژه عملیات و شماری از نیرو‌های آمریکایی هدف قرار گرفتند. سپاه همچنین تأکید کرد کنترل تنگه هرمز همچنان در اختیار نیرو‌های ایرانی قرار دارد.
ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز از اجرای مرحله یازدهم عملیات «صاعقه» خبر داد و اعلام کرد محل استقرار بالگرد‌ها و هواپیما‌های شناسایی P-۸ آمریکا در پایگاه الصخیر بحرین با پهپاد‌های انهدامی آرش هدف قرار گرفته است. در بیانیه ارتش تأکید شد این عملیات در پاسخ به هدف قرارگرفتن زیرساخت‌های شهری ایران انجام شده است. ارتش همچنین از اجرای مرحله دوازدهم عملیات صاعقه علیه مراکز پشتیبانی ارتش آمریکا در کویت خبر داد و اعلام کرد این مراکز با پهپاد‌های انهدامی هدف قرار گرفته‌اند. هم‌زمان برخی منابع عراقی از حملات موشکی به سکو‌های پرتاب موشک آمریکا در کویت و حمله پهپادی به سکوی پرتاب موشک آمریکا در اربیل خبر دادند. با این حال، تا زمان تنظیم این گزارش، مقام‌های رسمی ایران یا عراق این اخبار را تأیید نکرده بودند. ساعاتی بعد نیز گزارش‌هایی از قطع گسترده برق در اربیل و ادامه پرواز جنگنده‌های آمریکایی بر فراز این منطقه منتشر شد.
در همین حال و در عرصه دیپلماتیک نیز تحرکاتی مشاهده می‌شود؛ کمااینکه روزنامه الاخبار گزارش داده است مصر و کشور‌های خلیج فارس هم‌زمان با تشدید درگیری‌های ایران و آمریکا، تحرکات هماهنگی را برای مهار بحران آغاز کرده‌اند. هدف این رایزنی‌ها جلوگیری از گسترش جنگ، ممانعت از ورود مستقیم اسرائیل به درگیری و بازگرداندن طرف‌ها به مسیر مذاکرات عنوان شده است. قاهره و کشور‌های عربی خلیج فارس ضمن هشدار درباره پیامد‌های اقتصادی و انرژی جنگ، در حال بررسی سناریو‌های اضطراری، تقویت همکاری‌های دفاعی و هماهنگی امنیتی هستند. در همین حال، فشار‌های دیپلماتیک بر واشینگتن برای جلوگیری از تبدیل بحران به رویارویی گسترده ادامه دارد.
