پیام صریح تهران به ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد: امنیت غرب آسیا وارداتی نیست
سفر هم‌زمان مقام‌های ارشد عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه به تهران، در شرایطی که غرب آسیا با مجموعه‌ای از بحران‌های امنیتی و سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کند، فراتر از یک دیدار تشریفاتی یا رایزنی معمول دیپلماتیک قابل ارزیابی است. حضور وزیر دفاع عربستان، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه در پایتخت ایران، آن هم در مقطعی که تحولات یمن، پیامدهای تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و نگرانی از گسترش دامنه درگیری‌ها به یکی از دغدغه‌های اصلی کشورهای منطقه تبدیل شده، نشان‌دهنده ضرورت گفت‌وگو با بازیگر بی‌بدلیل و مؤثر منطقه‌ای، یعنی جمهوری اسلامی ایران است.
با این حال، برخلاف برخی گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای درباره احتمال پیوستن جمهوری اسلامی ایران به پیمان دفاعی مکه، شواهد موجود از دستور کار اعلام‌شده این نشست، چنین برداشتی را تأیید نمی‌کند. اساسا تفاوت در مبانی امنیتی و تأکید تهران بر ایجاد ترتیبات امنیتی مستقل از قدرت‌های فرامنطقه‌ای، طرح عضویت ایران در یک پیمان دفاعی با سازوکار مشخص را دست‌کم در شرایط کنونی با ابهام جدی مواجه می‌کند. به نظر می‌رسد محور اصلی این تحرکات را باید در دو سطح جست‌وجو کرد؛ نخست، رایزنی درباره معادلات امنیتی ناشی از تحولات یمن و تلاش برای جلوگیری از گسترش بحران به دیگر کشورهای منطقه و دوم، کمک به فعال‌ماندن کانال‌های دیپلماتیک و میانجیگری. در واقع، اهمیت این دیدار بیش از آنکه در تغییر آرایش پیمانی منطقه باشد، در تلاش برای مدیریت بحران‌ها از مسیر گفت‌وگو با تهران نهفته است.
نشست چهارجانبه تهران؛ تأکید ایران بر امنیت منطقه‌ای و مخالفت با مداخله بیگانگان
تهران روز گذشته میزبان هیئتی از مقام‌های ارشد سه کشور عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در قالب یک نشست چهارجانبه بود. بنا بر اعلام مقام‌های کشورمان، محور اصلی این نشست بررسی مسائل امنیت منطقه‌ای و یافتن زمینه‌های همکاری میان کشورهای منطقه بود. خالد بن‌سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه، در این نشست حضور یافتند تا در کنار مقام‌های جمهوری اسلامی ایران درباره تحولات و چالش‌های امنیتی منطقه به رایزنی بپردازند.
علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، پیش از برگزاری این نشست جزئیاتی از چگونگی شکل‌گیری این ابتکار ارائه کرد و گفت که پیشنهاد این سفر در جریان دیدار اخیر عاصم منیر با سردار سرلشکر محسن رضایی، دبیر شعام، مطرح شده است. باقری با تأکید بر اینکه سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران همواره بر تأمین امنیت منطقه توسط کشورهای منطقه استوار بوده، مخالفت تهران با مداخله و نفوذ قدرت‌های خارجی را یادآور شد. از نگاه او، هرگونه دخالت بیگانگان، به‌ویژه آمریکا و همچنین نقش‌آفرینی رژیم صهیونیستی، مخل امنیت و ثبات منطقه خواهد بود.
در همین چارچوب، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز اصل توجه کشورهای منطقه به ایجاد سازوکارهای امنیتی مبتنی بر منافع خود را اقدامی مثبت ارزیابی کرد و افزود: تحولات دو سال اخیر نشان داده است که امنیت پایدار تنها با ایجاد اعتماد و همکاری میان کشورهای منطقه امکان‌پذیر خواهد بود.
پیمان دفاعی مکه و گمانه‌زنی درباره عضویت ایران؛ فاصله میان ادعا و واقعیت
هم‌زمان با انتشار خبر سفر مقام‌های ارشد اعضای پیمان مکه به تهران، برخی رسانه‌ها از جمله «پاکستان‌نیوز» مدعی احتمال پیوستن ایران به این پیمان شدند. این در حالی است که عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ماه آگوست توافق‌نامه دفاع مشترک مکه را با تأکید بر پاسخ متقابل به هرگونه حمله مسلحانه امضا کرده‌اند. با این حال، ماهیت یک پیمان دفاع جمعی محدود با ایده امنیت فراگیر منطقه‌ای که جمهوری اسلامی ایران بر آن تأکید دارد، همخوانی ندارد. هیچ‌یک از مقام‌های ایرانی در اظهارات خود از مذاکره درباره عضویت ایران در پیمان مکه سخن نگفته‌اند و رویکرد تهران معطوف به امنیت درون‌زا و فراگیر است.
امنیت موزاییکی یا شبکه امنیتی «وصل»؛ ابتکار عمل در دست تهران
در واکنش به تحولات اخیر، چهره‌های سیاسی و کارشناسان طرح‌های نوینی را ارائه کرده‌اند. از یک سو، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین، با انتشار پیامی پیشنهاد کرد از این نشست برای پایه‌گذاری «شبکه امنیتی آسیای غربی» با عنوان اختصاری «وصل» استفاده شود؛ شبکه‌ای فراگیر بر مبنای عدم تجاوز، اعتمادسازی متقابل و رفاه مشترک که نشان می‌دهد «امنیت منطقه وارداتی نیست و باید به دست مردمان همین منطقه ساخته شود».
از سوی دیگر، ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، با اشاره به الگوی «امنیت موزاییکی» از دریای سرخ تا خلیج فارس و مدیترانه با محوریت مقاومت، تأکید کرد که عربستان برای تأمین امنیت خود راهی جز اصلاح رویکرد در قبال ایران ندارد.
معادلات یمن و ضرورت میانجیگری در مناسبات تهران و واشینگتن
برای درک بهتر این سفر، باید تحولات میدانی یمن و تشدید حملات و نگرانی‌های امنیتی ریاض را نیز در نظر گرفت. به گزارش رویترز، عربستان سعودی در پی فشارهای ناشی از تحولات یمن و پیامدهای تجاوزات علیه ایران، در تلاش است تا با مدیریت تنش‌ها و گفت‌وگو با تهران، هزینه‌های امنیتی خود را به حداقل برساند. هم‌زمان، سفر هیئت قطری به تهران در روز گذشته و تحرکات دیپلماتیک موازی، نشانگر تلاش بازیگران منطقه‌ای برای فعال‌نگه‌داشتن کانال‌های میانجیگری و باز نگه داشتن مسیرهای دیپلماتیک است.
در نهایت، نشست تهران را باید تلاشی موفق در راستای تثبیت نقش محوری ایران در معادلات امنیتی غرب آسیا و گامی رو به جلو برای مدیریت بحران‌ها بدون اتکا به قدرت‌های فرامنطقه‌ای ارزیابی کرد.
