دیپلماسی انرژی ایران در ایستگاه مسکو

مجمع کشورهای صادرکننده گاز در حالی با حضور سران و مقامات ارشد حوزه نفت و انرژی ۲۰ کشور عضو و ناظر از چهار قاره جهان برگزار شد که این سازوکار همکاری و گفت‌وگو میان کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز ۲۵ ساله شد.

نقش و ابتکار تهران و به ویژه اندیشه و تدبیر رهبر شهید انقلاب اسلامی در شکل‌گیری این مجمع نه تنها در سخنرانی رئیس‌جمهور کشورمان بازخوانی شد، بلکه ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه نیز در تأیید سخنان همتای ایرانی، خطاب به پزشکیان گفت: شما کاملاً به جا از نقش رهبر معنوی سابق ملت ایران، آیت‌الله خامنه‌ای یاد کردید که در واقع یکی از اعضای فعال در ایجاد مجمع ما بود و ما با قدردانی کامل از او یاد می‌کنیم.

مروری بر تاریخ یادآور نقش‌آفرینی تهران در ایجاد سازوکار این مجمع است، مجمعی که تلاش دارد همکاری را جایگزین رقابت در میان صادرکنندگان گاز کند.

۱۹ و ۲۰ مه ۲۰۰۱ (۲۹ و ۳۰ اردیبهشت ۱۳۸۰)، تهران میزبان نخستین نشست وزیران مجمع کشورهای صادرکننده گاز بود. سپس در هفتمین نشست وزاری مجمع در مسکو، در ۲۳ دسامبر ۲۰۰۸ (۳ دی ۱۳۸۷)، توافق‌نامه و اساسنامه مجمع به تصویب رسید و این نهاد رسماً به یک سازمان بین‌الدولی تبدیل شد. مقر دبیرخانه آن در دوحه، پایتخت قطر، قرار دارد.

مجمع کشورهای صادرکننده گاز در حال حاضر ۱۲ عضو اصلی و ۸ عضو ناظر دارد. اعضای اصلی عبارت‌اند از: جمهوری اسلامی ایران، الجزایر، بولیوی، مصر، گینه استوایی، لیبی، نیجریه، قطر، روسیه، ترینیداد و توباگو، امارات متحده عربی و ونزوئلا. آنگولا، جمهوری آذربایجان، عراق، مالزی، موریتانی، موزامبیک، پرو و سنگال نیز اعضای ناظر آن هستند.

بر اساس اطلاعات رسمی مجمع، کشورهای عضو در مجموع حدود ۷۰ درصد ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان، ۳۸ درصد تولید تجاری گاز و ۴۲ درصد صادرات جهانی گاز را در اختیار دارند. همچنین سهم آن‌ها از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌ (LNG) حدود ۴۷ درصد است. این ظرفیت، مجمع را به یکی از بسترهای مهم گفت‌وگوی بین‌المللی درباره امنیت انرژی، آینده بازار گاز و سرمایه‌گذاری در این صنعت تبدیل کرده است.

یکی از موضوعاتی که سبب شد ایران با حضور فعال در گفت‌وگوهای دو و چند جانبه،‌ دیپلماسی انرژی را در مسکو به شکل ویژه‌ای پیگیری کند، فرصتی است که چنین رویکردی در شکل‌دهی به سیاست‌های همکاری کشورهای تولیدکننده گاز فراهم می‌کند.

امنیت انرژی به معنای پیگیری رویکردهایی که به ثبات عرضه، پیش‌بینی‌پذیری بازار و تقویت همکاری‌های بین‌المللی کمک می‌کنند، نیز برای ایران به عنوان کشوری دارای جایگاه برتر در ذخایر انرژی حائز اهمیت است و نشست مسکو از این منظر نیز فرصتی برای تقویت همکاری‌ها در این عرصه تلقی می‌شد.

بهره‌گیری از ظرفیت همکاری‌های فنی، فناورانه و پژوهشی برای ارتقای بهره‌وری و توسعه زنجیره ارزش گاز و گسترش تعاملات با کشورهای عضو در زمینه زیرساخت‌ها، فناوری، تجارت و سرمایه‌گذاری در بخش گاز از دیگر دلایلی است که ایران تلاش دارد برای پیگیری منافع ملی خود در حوزه انرژی و مشارکت‌ در گفت‌وگوهای بین‌المللی درباره آینده بازار جهانی گاز از فرصت گردهمایی سران و مقامات ارشد کشورهای صادرکننده گاز در روسیه به شکل مناسبی بهره گیرد.

اعلام آمادگی ایران برای نقش‌آفرینی فعال‌تر در دیپلماسی انرژی

رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در سخنانی در این اجلاس با تاکید بر اینکه مداخلات نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس، بازار انرژی و رشد اقتصادی جهان را به مخاطره انداخته است، گفت: جمهوری اسلامی ایران آمادگی خود را برای ایفای نقشی فعال‌تر در پیشبرد دیپلماسی چندجانبه، تبادل دانش و تجربه و توسعه فرصت‌های سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گاز در چارچوبِ مجمع، اعلام می‌کند.
پزشکیان به مداخلات نظامی آمریکا در منطقه‌ خلیج فارس اشاره کرد و گفت: این مداخلات فقط بازیگران منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه با ایجاد شوک‌های جدی، فرآیند تعیین قیمت، عرضه و انتقال انرژی را مختل نموده و رشدِ اقتصادی را در جهان به مخاطره می‌اندازد.
رئیس‌جمهور خاطرنشان کرد: ایران با برخورداری از موقعیت راهبردی خود در قلب مهم‌ترین کریدورهای انرژی جهان، دارای ظرفیتِ ذاتی برای ارتقای چشم‌گیر تاب‌آوریِ انرژی در سطح جهانی است. به‌علاوه، ظرفیت‌های موجود در صنعت گاز ایران، زمینه‌های مناسبی برای همکاری‌های بخش خصوصی کشورهای عضو مجمع در حوزه بالادستی و پایین‌دستی گاز طبیعی و نیز تجارت آن ایجاد کرده است.
رئیس‌جمهور تأکید کرد: سرمایه‌گذاران خارجی می‌توانند بدون نگرانی، از مشوق ها و تسهیلات ارائه‌شده در بخش صنعت نفت، گاز و پتروشیمی استفاده کنند و از ظرفیت‌های کم‌نظیر ایران در چارچوب منافع مشترک بهره‌مند شوند.

ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه نیز با اشاره به سخنان همتای ایرانی خود در این نشست، خطاب به پزشکیان گفت: سخنان شما درباره تأثیر منفی تحریم‌های غیرقانونی در بخش انرژی مبتنی بر واقعیت است چرا که این تحریم‌ها پیامدهای منفی در پی دارد و این پیامدها نه تنها متوجه مصرف‌کنندگان است بلکه تولیدکنندگان را نیز در بر می‌گیرد.
وی تصریح کرد: شرکت‌های گازی روسیه در سال‌های اخیر با دشواری‌هایی، از جمله محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی برخی کشورها، مواجه شده‌اند و حال آنکه هرگونه تلاشی برای حذف روسیه از بازار جهانی گاز یا تلاش برای توقف توسعه این بخش در داخل کشور ما، پیامدهای جدی به همراه خواهد داشت؛ به‌ویژه افزایش سرسام‌آور و بازدارنده‌ هزینه‌ها برای مصرف‌کنندگان نهایی خارجی، اعم از شرکت‌ها، بنگاه‌های اقتصادی و خانوارها.
رئیس‌جمهور روسیه اظهار داشت: این دقیقاً همان وضعیتی است که امروز در اروپا شاهد آن هستیم؛ جایی که این منطقه با روی‌گردانی از منابع انرژی روسیه و فسخ قراردادهای بلندمدت، به صنعت و بخش اجتماعی خود آسیب می‌رساند.

فیلیپ مشلبیا دبیرکل مجمع کشورهای صادرکننده گاز نیز در سخنانی در این نشست گفت: برخی از کشورهای ما با اقدامات محدودکننده یک‌جانبه‌ای دست‌ و پنجه نرم می‌کنند که دسترسی آن‌ها به بازارها، فناوری و تأمین مالی را محدود می‌کند و برخی دیگر با مناقشات یا چالش‌های جدی دیگر مواجه‌ هستند؛ گروه دیگری از کشورهای ما نیز باید میان فشارهای خارجی و ضرورت دستیابی به اهداف توسعه‌ای خود، تعادل برقرار کنند.
دبیرکل مجمع کشورهای صادرکننده گاز خاطرنشان کرد:‌ امروز پس از آنکه ۲۵ سال نخست فعالیت این مجمع را صرف برجسته کردن اهمیت گاز طبیعی کردیم، اکنون باید در ۲۵ سال پیشِ رو، به تثبیت جایگاه و نقشی راهبردی برای گاز در آینده کمک کنیم.
وی خاطرنشان کرد: اینجا مسأله، تقابل گاز با منابع انرژی تجدیدپذیر نیست، بلکه بحث بر سر همکاری گاز در کنار انرژی‌های تجدیدپذیر است. هم مصرف‌کنندگان و هم تولیدکنندگان باید با یکدیگر همکاری کنند.

اوبیانگ نگوما امباسوگو رئیس‌جمهور گینه استوایی نیز در سخنانی در این نشست تأکید کرد:‌ باید به اقدامات محدودکننده یک‌جانبه - از جمله آن دسته از اقداماتی که دارای بُرد فرامرزی هستند و مانع تجارت گاز می‌شوند - پایان داده شود.
وی ادامه داد: باید تأمین مالی و انتقال فناوری بر مبنایی عادلانه تسهیل، پیوند بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان گاز تقویت و قیمت‌ها رقابتی شود تا عموم مردم بتوانند به بخش انرژی دسترسی داشته باشند.

محمد المنفی رئیس شورای ریاست‌جمهوری لیبی هم گفت: طی ربع قرن گذشته، این مجمع از یک بستر صرفاً مشورتی، به بازیگری تأثیرگذار در گفت‌وگوی جهانی انرژی تبدیل شده است.
وی با بیان اینکه رفع بی‌ثباتی در بازارهای انرژی، نیازمند گفت‌وگوی مستمر و هماهنگی مؤثر میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان است، تصریح کرد: خواستار تقویت ثبات و شفافیت در بازارهای گاز، مصون‌سازی آن‌ها در برابر سیاسی‌کاری و دوقطبی‌شدن و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی هستیم.

دلسی رودریگس رئیس جمهور موقت ونزوئلا نیز در پیامی ویدئویی به این اجلاس تأکید کرد:‌ صلح و پایبندی دقیق به حقوق بین‌الملل، پیش‌شرط‌های اساسی برای ثبات جهانی انرژی هستند.
وی افزود: ما کاملاً مصمم هستیم تا تمام توان خود را در حوزه انرژی به کار گیریم تا به دستیابی به توازنی جهانی در این بخش کمک کنیم، همکاری‌های «جنوب-جنوب» را تقویت و به مسئولیت مشترکمان در قبال ملت‌هایمان عمل کنیم، مسیری که سازنده و به نفع تمامی ملت‌های جهان است.

سیفی غریب نخست‌وزیر الجزایر هم در سخنانی در این اجلاس خاطرنشان کرد:‌ شرایط کنونی ایجاب می‌کند که برای دستیابی به ثبات بازار و تضمین امنیت عرضه، در بحبوحه بی‌ثباتی‌های ژئوپلیتیک که در سطح جهانی در حال وقوع است، همکاری‌های خود را گسترش دهیم.
وی گفت: از اعضای مجمع کشورهای صادرکنندگان گاز دعوت می‌کنم که هم‌صدا شویم تا گاز طبیعی بتواند به عنصری جدید برای همکاری در چارچوب مشارکت «جنوب-جنوب» تبدیل شود.

دیپلماسی انرژی ایران در مسکو
و اما تهران از فرصت نشست مسکو به مثابه فرصتی برای اتحاد و هم‌افزایی کشورهای صادرکننده گاز علیه اقدامات یکجانبه غرب و حرکت مشترک به سمت چندجانبه‌گرایی بهره گرفت.

پیش از رایزنی‌های روز سه‌شنبه رئیس‌جمهور در مسکو، هیأت دیپلماسی انرژی ایران دیدارها و نشست‌های مختلفی را برای تقویت همکاری‌ها با سایر کشورها داشت.

سرپرست وزارت نفت روز دوشنبه ضمن اعلام مواضع جمهوری اسلامی ایران در بیست‌وهشتمین نشست وزیران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، رایزنی‌های دو و چند جانبه‌ای با هدف تقویت همکاری‌های کشورمان با دیگر کشورهای برخوردار از ذخایر انرژی داشت.

حمید بورد ضمن آنکه دیدارهای دوجانبه‌ای با وزیران انرژی روسیه و جمهوری آذربایجان در مسکو داشت، در نشست سه‌جانبه نیز حضور یافت که دستوکار اصلی آن تقویت همکاری‌ها برای انتقال گاز روسیه به ایران بود، طرحی که اجرایی شدن آن ضمن تأمین نیازهای مناطق شمالی کشور به گاز در دوران اوج مصرف، گامی مهم در مسیر تبدیل کشورمان به قطب تبادل انرژی در منطقه است.
سرپرست وزارت نفت همچنین ضمن دیدارهای دوجانبه جداگانه با وزیر انرژی قطر و وزیر نفت و گاز لیبی، نشستی سه‌جانبه نیز با این کشورها برگزار کرد.
بورد همچنین در دیدار با عبدالرحمان دیوف وزیر نفت و انرژی سنگال ضمن تأکید بر یافتن مسیر همکاری‌ مؤثر تهران و داکار در حوزه‌ انرژی، برای انتقال دانش فنی و تجربه ایران در زمینه توسعه میدان‌های نفت و گاز و ساخت پالایشگاه‌های نفتی و گازی به این کشور آفریقایی اعلام آمادگی کرد.
دیدار با وزیر نفت ونزوئلا و مدیرعامل شرکت دولتی گازپروم روسیه از دیگر رایزنی‌های فشرده بورد در مسکو بود.

روایت سفیر ایران از حضور مقتدرانه و رایزنی‌های فشرده
کاظم جلالی سفیر ایران در روسیه نیز شامگاه سه‌شنبه در مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس با اعلام «پایان موفقیت‌آمیز برنامه‌های هیأت عالی‌رتبه جمهوری اسلامی ایران به ریاست دکتر پزشکیان در اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مسکو»، نوشت: این حضور مقتدرانه و رایزنی‌های فشرده رئیس‌جمهور و وزرای خارجه و نفت، دستاوردهای ارزشمندی در توسعه دیپلماسی انرژی، ارتقای نقش ایران در بازار گاز و تقویت ائتلاف‌های راهبردی رقم زد.

جلالی افزود: سفارت ایران در مسکو با تمام توان عملیاتی‌سازی این تفاهمات را پیگیری می‌کند.

قطعنامه‌ای در دفاع از ملت‌ها دربرابر یکجانبه‌گرایی

هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز با صدور بیانیه‌ای در مسکو پایان یافت، بیانیه‌ای که طی آن کشورهای عضو مخالفت قاطع خود را با تحریم‌های یکجانبه اعلام کردند.

کشورهای دارنده ذخایر بزرگ و صادرکننده گاز در این بیانیه، مخالفت قاطع خود را با اعمال فراسرزمینی مقررات حقوقی ملی و منطقه‌ای و همچنین اعمال تدابیر قهری یکجانبه که مورد تائید سازمان ملل متحد نیستند، اعلام کردند.
در بخش دیگری از بیانیه هشتمین نشست مجمع سران کشورهای عضو صادرکننده گاز، این کشورها نگرانی جدی خود را درباره پیامدهای اقدامات تعرفه‌ای اعلام کردند و هشدار دادند که چنین رویکردی می‌تواند مانع از عملکرد کارآمد بازارها، تضمین تأمین مطمئن انرژی و جریان سرمایه‌گذاری‌ها شود.

پایبندی به اصل «بی‌طرفی فناوری» به‌عنوان یک رکن بنیادین برای توسعه صنعت گاز، بند دیگری از بیانیه پایانی این نشست بود.
در این بیانیه در این باره آمده است: اصل بی‌طرفی فناوری، تضمین‌کننده دسترسی غیرتبعیض‌آمیز به فناوری‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها و بازارها محسوب می‌شود و بر حق مسلم کشورها برای تعیین مسیرهای توسعه فناوری خود، همسو با راهبردهای ملی انرژی و صنعتی‌شان و با در نظر گرفتن شرایط، توانمندی‌ها و اولویت‌های ملی خاص هر کشور تأکید دارد.
بدین ترتیب، برگزاری نشست وزیران و هشتمین اجلاس سران در مسکو به فرصتی برای تقویت دیپلماسی انرژی ایران و پیگیری منافع کشور در چارچوب همکاری‌های چندجانبه تبدیل شد.

نشست سران کشورهای عضو مجمع کشورهای صادرکننده گاز هر دو سال یک بار برگزار می‌شود، نخستین نشست سران این مجمع در سال ۲۰۱۱ در دوحه قطر برگزار شد و پس از آن، مسکو در سال ۲۰۱۳، تهران در سال ۲۰۱۵، سانتاکروز بولیوی در سال ۲۰۱۷، مالابو گینه استوایی در سال ۲۰۱۹، دوحه در سال ۲۰۲۲ و الجزیره در سال ۲۰۲۴ میزبان دوره‌های بعدی این نشست بودند.