اتاق بحران تهران؛ سه‌ضلعی پزشکیان، رضایی و قالیباف و مأموریت توقف جنگ
تهران در هفته‌های اخیر به یکی از پرترددترین پایتخت‌های منطقه تبدیل شده است؛ از یک‌سو مقام‌های ارشد قطر، ترکیه، پاکستان و عربستان برای رایزنی به ایران می‌آیند و از سوی دیگر رئیس‌جمهور و دبیر شورای عالی امنیت ملی پیام تهران را به مسکو می‌برند.
تهران در هفته‌های اخیر به یکی از پرترددترین پایتخت‌های منطقه تبدیل شده است؛ از یک‌سو مقام‌های ارشد قطر، ترکیه، پاکستان و عربستان برای رایزنی به ایران می‌آیند و از سوی دیگر رئیس‌جمهور و دبیر شورای عالی امنیت ملی پیام تهران را به مسکو می‌برند. در پس این رفت‌وآمدها، شورای عالی امنیت ملی به اتاق فرمان پرونده جنگ تبدیل شده و محسن رضایی و محمدباقر قالیباف، دو بازوی مسعود پزشکیان در این پرونده، مسئولیت هدایت هم‌زمان دو مسیر «آمادگی دفاعی» و «دیپلماسی پایان جنگ» را بر عهده دارند.
تهران؛ پایتختی که این روزها مقصد پیام‌ها شده است
دیپلماسی ایران در هفته‌های گذشته ریتمی تازه گرفته است؛ ریتمی که در فرودگاه مهرآباد و در راهروهای نهادهای امنیتی و وزارت خارجه قابل مشاهده‌تر از هر جای دیگری است. هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها از احتمال گسترش درگیری نظامی، رفت‌وآمد مقام‌های سیاسی و امنیتی کشورهای منطقه به تهران و سفر مقام‌های ایرانی به پایتخت‌های همسایه و کشورهای دوست، به یکی از محورهای اصلی تحولات سیاسی کشور تبدیل شده است. قطر، ترکیه، پاکستان و عربستان چهار کشوری هستند که در این بازه، میزبان یا فرستنده هیئت‌های عالی‌رتبه به تهران بوده‌اند و روسیه نیز مقصد سفرهای جداگانه رئیس‌جمهور و دبیر شورای عالی امنیت ملی شده است؛ تحرکی که به گفته کارشناسان، نشانه شکل‌گیری یک معماری جدید برای مدیریت بحران در منطقه است.
شورای عالی امنیت ملی؛ اتاق فرمان پرونده جنگ
در مرکز این تحولات، شورای عالی امنیت ملی قرار دارد؛ نهادی که تصمیم‌های کلان امنیتی کشور در آن بررسی و تصویب می‌شود و پس از تأیید و امضای رهبری، برای اجرا به دستگاه‌های مربوط ابلاغ می‌گردد. اعضای این شورا این روزها جلسه‌های فشرده و پیاپی را تجربه می‌کنند؛ جلسه‌هایی که خروجی آن‌ها هم به آماده‌سازی‌های دفاعی مربوط می‌شود و هم به متن پیام‌هایی که قرار است از مبادی غیرمستقیم به واشنگتن برسد.
در این ساختار، سه نام بیش از بقیه دیده می‌شود: مسعود پزشکیان به‌عنوان رئیس شورا، محسن رضایی در جایگاه دبیر شورا و محمدباقر قالیباف که ریاست مجلس و ریاست تیم مذاکره‌کننده ایران را هم‌زمان بر عهده دارد. رضایی و قالیباف در عمل دو بازوی سیاسی-امنیتی رئیس‌جمهور در پرونده جنگ و مذاکرات به شمار می‌روند؛ یکی مسئول انسجام‌بخشی به تصمیم‌های امنیتی و انتقال پیام‌های سطح بالا، و دیگری سکان‌دار مسیر مذاکره و هماهنگ‌کننده تیم گفت‌وگوها.
نشست چهارجانبه تهران؛ امنیت منطقه با امضای کشورهای منطقه
یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک این دوره، نشست چهارجانبه‌ای بود که به ابتکار پاکستان و با موافقت ایران در تهران برگزار شد. محور اصلی این نشست، بررسی مسائل امنیت منطقه، پیامدهای ادامه جنگ و راه‌های تقویت همکاری میان کشورهای همسایه بود. خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، حاضران این نشست بودند که در جریان سفر خود با مسعود پزشکیان، عباس عراقچی و محسن رضایی نیز دیدار و گفت‌وگو کردند.
حاضران در این نشست بر ضرورت شکل‌گیری سازوکارهای امنیتی مشترک با مشارکت کشورهای منطقه تأکید کردند؛ تأکیدی که به باور ناظران، بیانگر تمایل بازیگران منطقه‌ای به آزمودن ترتیبات امنیتی درون‌زا و بدون اتکا به قدرت‌های فرامنطقه‌ای است. نکته قابل توجه دیگر، حضور عاصم منیر در تهران برای ششمین بار در سال جاری بود؛ نشانه‌ای از وزن فزاینده اسلام‌آباد در معادلات امنیتی منطقه. پاکستان از نخستین روزهای شکل‌گیری تنش‌ها تلاش کرد نقش میانجی ایفا کند و میزبان تفاهمی میان تهران و واشنگتن بود؛ تفاهمی که در نهایت دوام نیاورد و مسیر میانجی‌گری را به نقطه صفر بازگرداند.
مسکو؛ پیامی که روی میز پوتین گذاشته شد
سفر یک‌روزه مسعود پزشکیان به روسیه در اوایل آبان‌ماه، به بهانه شرکت در اجلاس سران کشورهای صادرکننده گاز انجام شد، اما مهم‌ترین بخش این سفر، دیدار رئیس‌جمهور با ولادیمیر پوتین بود. روابط تهران و مسکو در سال‌های گذشته روندی رو به گسترش داشته و حجم تبادلات اقتصادی دو کشور رشد محسوسی را تجربه کرده است؛ با این حال، در این دیدار مسئله امنیت منطقه نیز جایگاه ویژه‌ای داشت و پوتین تأکید کرد روسیه آماده است هر اقدام ممکن را برای کمک به حل‌وفصل درگیری‌های منطقه‌ای انجام دهد.
چند روز بعد، محسن رضایی در پنجم نوامبر در کرملین با رئیس‌جمهور روسیه دیدار و پیام رهبر انقلاب را به او منتقل کرد. در این دیدار، علاوه بر پرونده همکاری‌های اقتصادی و راهبردی دو کشور از جمله طرح خط لوله انتقال گاز روسیه به ایران، آینده امنیت منطقه و مسیر پایان دادن به جنگ نیز بررسی شد.
دبیر شورای عالی امنیت ملی پس از این دیدار، در پاسخ به پرسشی در مسکو درباره گفت‌وگو برای بازگرداندن ثبات به منطقه، اعلام کرد که پوتین در این نشست حمله نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و بمباران سایت‌های هسته‌ای کشور را به‌شدت محکوم کرده است. به روایت رضایی، رئیس‌جمهور روسیه این تجاوز را «جنگی ظالمانه» توصیف کرده که باید هرچه سریع‌تر پایان یابد و مسکو برای هرگونه کمک در این مسیر آمادگی دارد.
این اظهارات، در کنار روایت حسین طائب از درخواست آمریکا برای تسهیل مذاکرات مستقیم تهران و واشنگتن، این گمانه را تقویت می‌کند که مسکو در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران مؤثر مسیر میانجی‌گری است؛ نقشی که پیش‌تر بیشتر در اختیار دوحه و اسلام‌آباد بود.
عراقچی و شبکه تلفنی منطقه
در کنار سفرها و نشست‌های سطح بالا، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، شبکه‌ای گسترده از رایزنی‌های تلفنی با همتایان منطقه‌ای خود را فعال کرده است. عربستان، قطر، ترکیه، عمان، پاکستان، امارات، اردن، کویت و قبرس کشورهایی هستند که وزیر خارجه ایران با همتایانشان درباره تحولات منطقه، پیامدهای تداوم جنگ و راه‌های کاهش تنش گفت‌وگو کرده است. این تماس‌ها در عمل لایه کارشناسی و میانی دیپلماسی ایران را در برابر تحرکات سطح بالا تقویت می‌کند و امکان هماهنگی سریع مواضع را فراهم می‌آورد.
دوحه؛ حلقه اتصال پیام‌ها
قطر یکی از کشورهایی است که در ماه‌های گذشته نقش انتقال پیام میان تهران و واشنگتن را بر عهده داشته و مقام‌های آن رفت‌وآمد مستمری به تهران داشته‌اند. با این حال، اختلاف نظر بر سر شروط پایان جنگ همچنان پابرجاست و مسیر مذاکرات با موانع متعدد روبه‌رو است. اکنون همه نگاه‌ها به دوحه دوخته شده تا مشخص شود آیا این کشور می‌تواند با ابتکاری تازه، مسیر رویارویی احتمالی را به سمت توافق هدایت کند یا نه.
«بازدارندگی پایدار»؛ جمله‌ای که معادله را روشن کرد
محمدباقر قالیباف در گفت‌وگو با شبکه الجزیره، تصویر روشنی از راهبرد تهران ارائه کرد: «ما هیچ‌گاه “نه جنگ و نه صلح” را وضعیتی نمی‌دانیم که در آن بمانیم. ما مصمم هستیم از این حالت عبور کنیم. راهش هم این نیست که الزاماً برای نجنگیدن مذاکره کنیم؛ ما معتقدیم باید به سمت ایجاد یک بازدارندگی پایدار در کشور حرکت کنیم.»
این جمله، کلید فهم تحرکات دیپلماتیک اخیر است: تعدد دیدارها و تماس‌ها و ردوبدل شدن پیام میان تهران و واشنگتن، به معنای نزدیک شدن قطعی به توافق نیست. اختلاف‌ها بر سر شروط پایان جنگ جدی است، کشورهای منطقه با وجود تلاش برای جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره درگیری، مسیری دشوار پیش رو دارند و در این میان، برخی چهره‌های سیاسی، احتمال یک اقدام نظامی محدود برای پایان دادن به محاصره دریایی را نیز به‌عنوان یکی از گزینه‌ها مطرح می‌کنند.
آنچه مسلم است، این است که هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها از بازگشت درگیری نظامی، پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح به دستور کار اصلی نهادهای ارشد امنیتی و دیپلماتیک کشور تبدیل شده است. حال باید دید شورای عالی امنیت ملی و چهره‌های اثرگذار آن، به‌ویژه محسن رضایی و محمدباقر قالیباف، تا چه اندازه می‌توانند این حجم از رایزنی و رفت‌وآمد دیپلماتیک را به نتیجه‌ای عملی و ملموس تبدیل کنند؛ پرسشی که پاسخ آن، آینده امنیت منطقه را تعیین خواهد کرد.
گزارش : حسام دیانت مهر
