دروازه آهنین آمریکا در دریای خزر؛ آیا روسیه حاضر است برای ایران هزینه بدهد؟
به گزارش آرانیوز دامنه فعالیت این مجموعه علاوه بر بنادر جنوبی، مسیرهای زمینی و دریای خزر را نیز در بر می‌گیرد؛ مسیر‌هایی که به‌ویژه در مبادلات تجاری و ترانزیتی ایران و روسیه اهمیت دارند. اگرچه جزئیات سازوکار اجرائی و میزان توان عملیاتی این کارگروه هنوز به‌طور کامل روشن نشده است، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در پیامی درباره ایران مدعی شد نیروی ویژه موسوم به «دروازه آهنین» با تمام ظرفیت در حال فعالیت است و در کنار آنچه او «بزرگ‌ترین محاصره دریایی تاریخ» خواند، تقریبا هیچ کالایی امکان ورود به ایران یا خروج از آن را ندارد.
در این بین باید توجه داشت تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» را می‌توان نشانه‌ای از تلاش واشینگتن برای گسترش دامنه فشار بر ایران و محدودکردن مسیرهای ارتباطی و تجاری آن، فراتر از آب‌های جنوبی و به سمت مرزهای زمینی و دریای خزر دانست. اهمیت این موضوع از آن رو است که دریای خزر با توجه به موقعیت جغرافیایی و حضور بازیگرانی همچون روسیه و سایر کشور‌های ساحلی، شرایط و ملاحظات متفاوتی نسبت به خلیج فارس و دریای عمان دارد. از این منظر، هرگونه تلاش برای اعمال محدودیت در این منطقه، صرفا یک اقدام تجاری یا اقتصادی تلقی نمی‌شود، بلکه می‌تواند ابعاد ژئوپلیتیکی و امنیتی گسترده‌تری پیدا کند و معادلات منطقه‌ای را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
از همین منظر و با هدف واکاوی ابعاد مختلف معادلات ژئوپلیتیکی دریای خزر و مناسبات ایران، روسیه و آمریکا در پرتو طرح «دروازه آهنین»، به گفت‌و‌گو با ژند شکیبی پرداختیم. شکیبی از پژوهشگران برجسته حوزه مطالعات روسیه و ایران و استاد سیاست تطبیقی است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته‌های روسیه‌شناسی و سیاست تطبیقی در مدرسه اقتصاد لندن (LSE) و تاریخ روسیه در دانشگاه دولتی سن‌پترزبورگ گذرانده است و همچنین سابقه پژوهش در دانشگاه ایالتی نیویورک و تدریس و فعالیت علمی در مدرسه اقتصاد لندن را در کارنامه دارد.
شکیبی در مقام پژوهشگر مؤسسه IDEAS دانشگاه LSE و استاد مدعو گروه روسیه‌شناسی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران نیز فعالیت کرده است. از جمله آثار برجسته او می‌توان به کتاب‌های «روسیه و غرب‌انگاری»، «خاتمی و گورباچف» و «ایران پهلوی و سیاست غرب‌انگاری» اشاره کرد؛ آثاری که به وجوه مختلف تاریخ سیاسی، تحولات فکری و مناسبات ایران و روسیه با غرب می‌پردازند.
متن پیش‌رو مشروح این گفت‌و‌گو است.
می‌خواهم مشخصا به معادلات خزر در بستر پروژه دروازه آهنین ورود کنیم. چون با تشکیل کارگروه «دروازه آهنین»، به نظر می‌رسد واشینگتن درصدد است دامنه محاصره ایران را از آب‌های جنوبی به مسیرهای زمینی و دریای خزر گسترش دهد. اهمیت این تحول در آن است که خزر، برخلاف خلیج فارس و دریای عمان، صرفا یک مسیر تجاری نیست و به‌واسطه حضور روسیه و دیگر کشور‌های ساحلی، واجد ملاحظات ژئوپلیتیکی و امنیتی متفاوتی است. از منظر شما، تمرکز آمریکا بر این پهنه آبی چه معنایی دارد و واشینگتن تا چه اندازه می‌تواند از طریق ابزار‌های اطلاعاتی، اقتصادی و لجستیکی، مسیرهای تجاری ایران در خزر را محدود یا مختل کند؟
ایالات متحده می‌تواند تجارت و ترانزیت ایران از طریق دریای خزر را محدود کند، اما با یک محدودیت مهم جغرافیایی و حقوقی روبه‌رو است؛ دریای خزر دریایی محصور است و ایالات متحده نه خط ساحلی، نه پایگاه دریایی و نه صلاحیت سرزمینی مستقیمی در آنجا دارد. بنابراین، ابزار‌های اصلی واشینگتن برای محدودکردن فعالیت‌های ایران، به‌جای محاصره متعارف دریایی، اقتصادی، مالی، دیپلماتیک و غیرمستقیم خواهد بود. چندین راه برای اجرای چنین سیاستی وجود دارد. ۱. تحریم کشتیرانی و تجارت دریایی؛ اینجا وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌تواند شرکت‌های کشتیرانی ایرانی و کشتی‌هایی را که در دریای خزر فعالیت می‌کنند، تحریم کند یا شرکت‌هایی را هدف قرار دهد که نفت ایران، فرآورده‌های نفتی، تسلیحات یا کالا‌های مشمول تحریم را حمل می‌کنند.
ضمنا شرکت‌های خارجی ارائه‌دهنده خدمات بیمه، تأمین مالی، خدمات بندری یا تعمیر و نگهداری کشتی‌های ایرانیِ تحریم‌شده را مشمول تحریم کند. در عین حال علیه شرکت‌های خارجی که آگاهانه برخی معاملات ممنوع با ایران را تسهیل می‌کنند، تحریم‌های ثانویه اعمال کند. چنین اقداماتی می‌تواند دسترسی کشتی‌های ایرانی به بیمه، منابع مالی، خدمات بین‌المللی و شرکای تجاری را به‌مراتب دشوارتر کند. البته باید توجه داشت تحریم‌ها به‌طور خودکار همه اشکال تجارت ایران را ممنوع نمی‌کنند؛ میزان اثربخشی آنها به همکاری دولت‌ها و شرکت‌های خارجی بستگی دارد.
اینجا شما دو نکته را عنوان کردید. اولا ایالات متحده در خزر نه خط ساحلی، نه پایگاه دریایی و نه صلاحیت سرزمینی مستقیمی دارد. ضمنا موضوع نظارت تحریمی را عنوان کردید، اما بنا بر تذکر شما، دریای خزر محصور است؛ لذا از نظر جغرافیایی و حقوقی، شرایطی متفاوت از آب‌های آزاد دارد و کشور‌های ساحلی آن نیز نسبت به حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای حساسیت دارند. آیا اساسا آمریکا امکان حضور غیرمستقیم نظامی یا اجرای عملیات تحریمی و توقیف محموله‌ها در این پهنه را دارد؟ اگر واشینگتن بخواهد بدون استقرار نظامی مستقیم، از طریق همکاری با کشور‌های ساحلی یا اعمال فشار بر شبکه‌های حمل‌ونقل و تجارت به اهداف خود برسد، چه ابزار‌هایی در اختیار خواهد داشت؟ مرز میان نظارت و اختلال در تجارت با مداخله نظامی در این منطقه کجاست؟
واشینگتن می‌تواند از فشار‌های دیپلماتیک و اقتصادی برای منصرف‌کردن این کشورها از تسهیل تجارت ایران استفاده کند. برای مثال، آمریکا می‌تواند آذربایجان را به نظارت و بررسی دقیق‌تر ترانزیت تجاری ایران تشویق کند. ممکن است بر قزاقستان فشار وارد کند تا مانع تسهیل معاملات مشمول تحریم توسط شرکت‌های خود شود. ترکمنستان نیز ممکن است در زمینه همکاری‌های تجاری با ایران با فشار‌های دیپلماتیک مواجه شود.
تأثیرگذاری بر روسیه بسیار دشوارتر خواهد بود، به‌ویژه با توجه به تقابل خود مسکو با ایالات متحده.
این را بپرسم که بخش مهمی از اهمیت دریای خزر برای ایران به مناسبات تجاری، ترانزیتی و همکاری‌های راهبردی با روسیه بازمی‌گردد. محدودسازی این مسیر‌ها عملا می‌تواند منافع مسکو را نیز تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، آیا می‌توان انتظار داشت روسیه در برابر هرگونه تلاش آمریکا برای محدودکردن مبادلات ایران در خزر موضعی فعال و بازدارنده اتخاذ کند؟ مسکو چه ملاحظاتی در قبال امنیت منطقه، روابط خود با تهران و مناسباتش با غرب دارد و این ملاحظات تا چه اندازه بر رفتار آن اثر می‌گذارد؟
آمریکا می‌تواند همکاری اطلاعاتی خود با آذربایجان، قزاقستان و دیگر شرکای منطقه‌ای را برای شناسایی موارد زیر گسترش دهد؛ کشتی‌هایی که محموله‌های مشمول تحریم حمل می‌کنند، انتقال کالا از یک کشتی به کشتی دیگر با هدف پنهان‌کردن مبدأ کالاها، شرکت‌ها و واسطه‌هایی که در تأمین تجهیزات نظامی نقش دارند. محموله‌های حاوی فناوری‌های دوگانه؛ یعنی فناوری‌هایی که هم کاربرد غیرنظامی و هم کاربرد نظامی دارند. واشینگتن سپس می‌تواند از این اطلاعات برای اعمال تحریم‌های جدید، پشتیبانی از بازرسی‌های گمرکی توسط کشور‌های همکار و تحقیق درباره شبکه‌های تأمین و خرید تجهیزات استفاده کند.
در مجموع، تصور من این است که نیروی ویژه «دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) با هدف افزایش هزینه، آشکارسازی و غیرقابل اتکا کردن مسیرهای تأمین کالا از طریق دریای خزر برای ایران طراحی شده است، نه با هدف مسدودکردن فیزیکی دریای خزر. در عین حال، حتی اگر واشینگتن بتواند همکاری این کشورها را جلب کند (که من در این مورد تردید دارم)، مدتی طول خواهد کشید تا نتایج ملموس و عملی چنین همکاری‌ای مشاهده شود.
جا دارد پای معادلات جنگ اوکراین را هم به میان بیاورم. مناسبات روسیه و آمریکا همچنان تحت تأثیر جنگ اوکراین، تحریم‌های غرب و تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت این بحران قرار دارد. در چنین شرایطی، پرونده ایران می‌تواند به یکی از متغیر‌های مؤثر در تعاملات و چانه‌زنی‌های مسکو و واشینگتن تبدیل شود. آیا پوتین ممکن است در مواجهه با بحران ایران، ملاحظات مربوط به جنگ اوکراین و رابطه خود با ترامپ را در اولویت قرار دهد؟ به بیان دیگر، آیا احتمال دارد پرونده ایران به موضوعی برای معامله یا چانه‌زنی میان دو قدرت تبدیل شود یا منافع راهبردی روسیه اجازه چنین رویکردی را نمی‌دهد؟
درباره روسیه و احتمال همکاری با آمریکا، باید میان دو موضوع تفاوت مهمی قائل شد؛ اینکه روسیه با برخی محدودیت‌ها علیه ایران کنار بیاید و اینکه فعالانه به آمریکا برای برچیدن مسیرهای تجاری و تأمین کالا‌های ایران کمک کند. من سه رویکرد احتمالی برای روسیه در نظر می‌گیرم. ۱. همکاری محدود: روسیه اجازه دهد برخی شبکه‌های تجاری ایران مختل شوند، به‌ویژه آنهایی که اهمیت راهبردی خاصی برای مسکو ندارند. ۲. همکاری معامله‌محور: روسیه در ازای دریافت امتیازاتی در زمینه اوکراین، تحریم‌ها یا روابط اقتصادی، همکاری محدودی را با واشینگتن درباره ایران پیشنهاد کند. ۳. مقاومت فعال: روسیه از دسترسی ایران به دریای خزر محافظت کند و به تهران برای دورزدن محدودیت‌های آمریکا کمک کند.
تأثیرگذاری بر روسیه بسیار دشوارتر خواهد بود، به‌ویژه با توجه به تقابل خود مسکو با ایالات متحده.
این را بپرسم که بخش مهمی از اهمیت دریای خزر برای ایران به مناسبات تجاری، ترانزیتی و همکاری‌های راهبردی با روسیه بازمی‌گردد. محدودسازی این مسیر‌ها عملا می‌تواند منافع مسکو را نیز تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، آیا می‌توان انتظار داشت روسیه در برابر هرگونه تلاش آمریکا برای محدودکردن مبادلات ایران در خزر موضعی فعال و بازدارنده اتخاذ کند؟ مسکو چه ملاحظاتی در قبال امنیت منطقه، روابط خود با تهران و مناسباتش با غرب دارد و این ملاحظات تا چه اندازه بر رفتار آن اثر می‌گذارد؟
آمریکا می‌تواند همکاری اطلاعاتی خود با آذربایجان، قزاقستان و دیگر شرکای منطقه‌ای را برای شناسایی موارد زیر گسترش دهد؛ کشتی‌هایی که محموله‌های مشمول تحریم حمل می‌کنند، انتقال کالا از یک کشتی به کشتی دیگر با هدف پنهان‌کردن مبدأ کالاها، شرکت‌ها و واسطه‌هایی که در تأمین تجهیزات نظامی نقش دارند. محموله‌های حاوی فناوری‌های دوگانه؛ یعنی فناوری‌هایی که هم کاربرد غیرنظامی و هم کاربرد نظامی دارند. واشینگتن سپس می‌تواند از این اطلاعات برای اعمال تحریم‌های جدید، پشتیبانی از بازرسی‌های گمرکی توسط کشور‌های همکار و تحقیق درباره شبکه‌های تأمین و خرید تجهیزات استفاده کند.
در مجموع، تصور من این است که نیروی ویژه «دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) با هدف افزایش هزینه، آشکارسازی و غیرقابل اتکا کردن مسیرهای تأمین کالا از طریق دریای خزر برای ایران طراحی شده است، نه با هدف مسدودکردن فیزیکی دریای خزر. در عین حال، حتی اگر واشینگتن بتواند همکاری این کشورها را جلب کند (که من در این مورد تردید دارم)، مدتی طول خواهد کشید تا نتایج ملموس و عملی چنین همکاری‌ای مشاهده شود.
جا دارد پای معادلات جنگ اوکراین را هم به میان بیاورم. مناسبات روسیه و آمریکا همچنان تحت تأثیر جنگ اوکراین، تحریم‌های غرب و تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت این بحران قرار دارد. در چنین شرایطی، پرونده ایران می‌تواند به یکی از متغیر‌های مؤثر در تعاملات و چانه‌زنی‌های مسکو و واشینگتن تبدیل شود. آیا پوتین ممکن است در مواجهه با بحران ایران، ملاحظات مربوط به جنگ اوکراین و رابطه خود با ترامپ را در اولویت قرار دهد؟ به بیان دیگر، آیا احتمال دارد پرونده ایران به موضوعی برای معامله یا چانه‌زنی میان دو قدرت تبدیل شود یا منافع راهبردی روسیه اجازه چنین رویکردی را نمی‌دهد؟
درباره روسیه و احتمال همکاری با آمریکا، باید میان دو موضوع تفاوت مهمی قائل شد؛ اینکه روسیه با برخی محدودیت‌ها علیه ایران کنار بیاید و اینکه فعالانه به آمریکا برای برچیدن مسیرهای تجاری و تأمین کالا‌های ایران کمک کند. من سه رویکرد احتمالی برای روسیه در نظر می‌گیرم. ۱. همکاری محدود: روسیه اجازه دهد برخی شبکه‌های تجاری ایران مختل شوند، به‌ویژه آنهایی که اهمیت راهبردی خاصی برای مسکو ندارند. ۲. همکاری معامله‌محور: روسیه در ازای دریافت امتیازاتی در زمینه اوکراین، تحریم‌ها یا روابط اقتصادی، همکاری محدودی را با واشینگتن درباره ایران پیشنهاد کند. ۳. مقاومت فعال: روسیه از دسترسی ایران به دریای خزر محافظت کند و به تهران برای دورزدن محدودیت‌های آمریکا کمک کند.
کدام حالت را نزدیک به واقعیت می‌دانید؟
احتمال دوم به‌ویژه جالب توجه است، اما احتمال سوم نیز همچنان بسیار جدی است.
چرا؟
چون در نهایت، روسیه دلایل محکمی برای همکاری‌نکردن با واشینگتن دارد.
چه دلایلی؟ یعنی برای روس‌ها، ایران از اهمیت بیشتری نسبت به آمریکا برخوردار است؟
من موضوع را طور دیگری می‌بینم؛ موضوع اهمیت و اولویت نیست. اولا، ایران یک شریک راهبردی روسیه است. دو کشور در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ معاهده مشارکت جامع راهبردی امضا کردند. این معاهده حوزه‌هایی مانند تجارت، حمل‌ونقل، انرژی، امنیت و همکاری‌های فنی و نظامی را در بر می‌گیرد. دوم، مسکو و تهران از همکاری متقابل خود در به چالش کشیدن هژمونی آمریکا منافع مشترکی دارند؛ هژمونی‌ای که به دلیل بی‌کفایتی ترامپ در حال تضعیف‌شدن است. سوم، دریای خزر برای روسیه اهمیت راهبردی دارد. مسکو علاقه‌مند است نفوذ خود را بر کل این منطقه حفظ کند و بعید است بخواهد با ایجاد چنین سابقه‌ای، به واشینگتن این امکان را بدهد که تعیین کند کدام کشورها می‌توانند از این دریا برای تجارت استفاده کنند. در واقع، مسکو دریای خزر را در حکم دریای تحت نفوذ خود می‌داند.
پس آیا روسیه از ایران به عنوان اهرم چانه‌زنی در مذاکرات با آمریکا درباره اوکراین استفاده خواهد کرد؟
در این مورد تردید دارم که مسکو بخواهد ایران را به عنوان یک برگ معامله در مذاکرات با واشینگتن به کار بگیرد. ترامپ در سیاست خارجی خود نه اعتبار قابل اتکایی دارد و نه ثبات رویه. پوتین به این واقعیت آگاه است. ترامپ یک روز از زلنسکی حمایت می‌کند و روز دیگر از پوتین. علاوه بر این، کنگره جدید آمریکا که از ژانویه آغاز به کار خواهد کرد و در اختیار دموکرات‌ها قرار خواهد گرفت، می‌تواند ترامپ را وادار کند در برابر پوتین موضع سخت‌گیرانه‌تری اتخاذ کند و کمک‌های نظامی به اوکراین را افزایش دهد. این مسئله از جمله موضوعاتی است که دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان را با یکدیگر متحد می‌کند. به عبارت دیگر، آنها حتی می‌توانند برای بی‌اثرکردن وتوی رئیس‌جمهور اقدام کنند. پوتین از این واقعیت آگاه است.
نکته دیگر اینکه اکنون اروپا به بزرگ‌ترین حامی اوکراین تبدیل شده است و کشور‌های اروپایی حاضر نیستند اجازه دهند آمریکا توافق صلحی را بر اوکراین تحمیل کند که به زیان اوکراین و امنیت اروپا باشد. همچنین نباید فراموش کنیم قانون اساسی اوکراین به رئیس‌جمهور این کشور اجازه واگذاری هیچ بخشی از قلمرو اوکراین را نمی‌دهد. به‌طور خلاصه، ترامپ قادر نیست چیزی به پوتین بدهد که در صورت استفاده مسکو از ایران به عنوان یک برگ معامله، بتواند منافع ازدست‌رفته روسیه را جبران کند. خود پوتین نیز به افق بلندمدت‌تری می‌اندیشد و در محاسبات راهبردی او، رابطه با ایران اهمیت دارد. البته روسیه در عمل می‌تواند هم‌زمان دو سیاست را دنبال کند؛ حفظ همکاری راهبردی با تهران و استفاده از روابط خود با واشینگتن برای کسب امتیاز در پرونده اوکراین و تحریم‌های روسیه. با این حال، با توجه به دلایلی که توضیح دادم، تصور نمی‌کنم این گزینه مورد علاقه پوتین باشد.
بیاییم روی پرسش اصلی‌تر که انگیزه واقعی آمریکا از اعلام راهبرد جدید دروازه آهنین چیست؟
تصور من این است که آمریکا این اقدام جدید را از سر استیصال اعلام کرده است؛ تلاشی برای واردکردن فشار روانی بیشتر بر تهران، با این امید که بتواند خواسته‌های ترامپ را محقق کند. احتمالا این اقدام بیش از هر چیز با هدف نشان‌دادن این موضوع صورت گرفته که ترامپ برای دستیابی به اهدافی که تاکنون محقق نشده‌اند، در حال انجام کاری است. به این ترتیب، او می‌تواند زمان بیشتری برای تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری اقدام نظامی علیه ایران به دست آورد.
پس شما هم جنگ مجدد را محتمل می‌دانید؟
اگر ترامپ قصد داشته باشد بار دیگر گزینه نظامی را در دستور کار قرار دهد، به نظر من این اقدام باید پیش از آغاز به کار کنگره جدید صورت بگیرد. ولی در نهایت، من نمی‌بینم این کمیته ۲۰نفره مربوط به پروژه دروازه آهنین، چگونه بتواند پیش از آن زمان دستاورد عملی و قابل توجهی داشته باشد.
اگر آمریکا بتواند فشار را از مسیرهای دریایی به مرزهای زمینی و دریای خزر گسترش دهد، عملا با نوعی محاصره چندلایه و فرامرزی مواجه خواهیم بود که دامنه آن از مناسبات دوجانبه تهران و واشینگتن فراتر می‌رود و منافع روسیه و دیگر کشور‌های همسایه را نیز درگیر می‌کند. چنین راهبردی چه پیامد‌هایی برای نظم امنیتی منطقه خواهد داشت؟ آیا این اقدام می‌تواند به شکل‌گیری هم‌گرایی بیشتر میان ایران، روسیه و کشور‌های آسیای مرکزی منجر شود یا برعکس، با افزایش هزینه همکاری با تهران، برخی همسایگان را به فاصله‌گرفتن از ایران سوق خواهد داد؟ در نهایت، این سطح از فشار تا چه اندازه می‌تواند به تغییر محاسبات سیاسی ایران منجر شود و از چه نقطه‌ای خطر گسترش بحران به یک رویارویی منطقه‌ای افزایش می‌یابد؟
هنوز کسی نمی‌داند آمریکا بتواند به همکاری این کشورها به اندازه کافی یعنی به اندازه علاقه خود برسد. البته هم گفتم احساس نمی‌کنم برسد، اما فکر نمی‌کنم فشار آمریکا باعث شود همکاری جمهوری اسلامی ایران با این کشورها، به استثنای روسیه بیشتر شود.
از پروژه دروازه آهنین عبور کنیم و به معادلات اخیر بین روسیه، ایران و آمریکا در پرتو معادلات دیگری برسیم. پوتین پیش‌تر پیشنهاد‌هایی درباره انتقال اورانیوم با غنای بالای ایران به خاک روسیه و ایفای نقش مسکو در حل‌وفصل مناقشه هسته‌ای مطرح کرده بود. با توجه به اینکه مسئله ذخایر اورانیوم و سرنوشت مواد غنی‌شده یکی از گره‌های اصلی اختلاف تهران و واشینگتن است، پیشنهاد روسیه تا چه اندازه می‌تواند مبنای یک توافق عملی قرار گیرد؟ آیا مسکو از ظرفیت فنی، سیاسی و دیپلماتیک لازم برای ارائه تضمین‌های مورد نظر ایران برخوردار است؟ اساسا تهران تا چه اندازه می‌تواند به راه‌حلی اعتماد کند که بخشی از دارایی راهبردی هسته‌ای خود را به کشوری ثالث منتقل می‌کند؟ آیا این پیشنهاد می‌تواند به شکستن بن‌بست مذاکرات منجر شود یا صرفا راهکاری موقت برای خرید زمان و جلوگیری از تشدید تنش است؟
کوتاه پاسخ می‌دهم. به نظرم پیشنهاد پوتین درباره انتقال اورانیوم با غنای بالای ایران به خاک روسیه و ایفای نقش مسکو در حل‌وفصل مناقشه هسته‌ای، راهکاری موقت برای خرید زمان و جلوگیری از تشدید تنش است. گذشته از این، مسکو می‌خواهد به ترامپ نشان دهد سعی دارد نقشی برای اصلاح مثبت در این بحران ایفا کند، در حالی که اعتقاد ندارد این پیشنهاد مورد علاقه تهران باشد.
اگر چنین است، سفر اخیر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، به مسکو و دیدار او با ولادیمیر پوتین را می‌توان در چارچوب تحرک تازه دیپلماتیک ایران برای مدیریت بحران و رایزنی درباره ترتیبات پساجنگ ارزیابی کرد؟ این سفر، در کنار تماس‌ها و رایزنی‌های پیشین، از فعال‌شدن ظرفیت دیپلماتیک شورای عالی امنیت ملی در ارتباط با بازیگران مؤثر بین‌المللی حکایت دارد. به نظر شما، مأموریت اصلی این سفر چه بوده است؟ آیا مسکو می‌تواند به واسطه ارتباطات خود با تهران و واشینگتن، زمینه انتقال پیام‌ها و شکل‌گیری تفاهم‌های اولیه را فراهم کند؟ همچنین فعال‌شدن کانال شعام در مسکو چه نسبتی با روند دیپلماسی رسمی وزارت خارجه و مذاکرات به ریاست محمدباقر قالیباف دارد و چگونه می‌توان این مسیر‌ها را در قالب یک راهبرد هماهنگ و مکمل تحلیل کرد؟
واقعیت این است که هنوز نمی‌توان با قطعیت درباره مأموریت اصلی این سفر و اهدافی که دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران از سفر به روسیه دنبال می‌کرد، اظهارنظر کرد. حداقل من اصلا نمی‌دانم مأموریت اصلی این سفر چه بوده است و دبیر شعام چرا به روسیه سفر کرد.
ارزیابی شخصی‌تان چیست؟
می‌توان چند احتمال را در این زمینه مطرح کرد. برای مثال، ممکن است یکی از محور‌های این سفر، بررسی پیامد‌های شکست ترامپ و حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای و تأثیر احتمالی آن بر رویکرد دولت آمریکا در قبال ایران بوده باشد. به‌ویژه آنکه این تحولات می‌تواند بر محاسبات سیاسی ترامپ و تصمیم او درباره آینده تقابل با ایران، از جمله احتمال ازسرگیری درگیری نظامی در دو ماه آینده، تأثیر بگذارد. در کنار این موضوع، تقویت همکاری‌های دوجانبه و هماهنگی‌های راهبردی میان تهران و مسکو نیز می‌تواند از دیگر محور‌های گفت‌و‌گو بوده باشد. البته تأکید می‌کنم این موارد صرفا گمانه‌زنی و مبتنی بر برداشت تحلیلی من است و نه اطلاعاتی قطعی درباره دستور کار این سفر.
در تحلیل رفتار روسیه باید میان نقش اعلامی این کشور به عنوان میانجی و محاسبات راهبردی آن در قبال تداوم بحران تمایز قائل شد. برخی تحلیل‌ها بر این فرض استوارند که تا زمانی که جنگ اوکراین ادامه دارد، مسکو لزوما از حل‌وفصل سریع و کامل منازعه ایران و آمریکا استقبال نمی‌کند؛ زیرا تداوم تنش کنترل‌شده می‌تواند بخشی از ظرفیت سیاسی، نظامی، امنیتی و دیپلماتیک واشینگتن را در خاورمیانه درگیر نگه دارد و از تمرکز کامل آن بر جبهه اروپا بکاهد. از منظر شما، این فرض تا چه اندازه با منافع واقعی کرملین سازگار است؟ آیا روسیه میان جنگ تمام‌عیار و توافق جامع، وضعیت میانیِ تنش کنترل‌شده را برای خود کم‌هزینه‌تر و حتی سودمندتر می‌داند؟ مرز میان بهره‌برداری راهبردی از بحران و تلاش واقعی برای پایان‌دادن به آن کجاست؟
من بیشتر با فرضیه نخست موافقم. به اعتقاد من، هم‌زمانی درگیری آمریکا در بحران با ایران و خطای راهبردی بزرگی که ترامپ در جنگ با ایران مرتکب شد، موجب تضعیف موقعیت واشینگتن شده و در عین حال، اقتصاد اروپا را نیز که یکی از بزرگ‌ترین حامیان اوکراین به شمار می‌رود، با آسیب‌های جدی مواجه کرده است. از این منظر، هرچه تقابل میان ایران و آمریکا یا وضعیتی از تنش کنترل‌شده میان دو طرف طولانی‌تر شود، فرصت بیشتری برای مسکو فراهم خواهد شد تا از پیامد‌های این وضعیت به نفع خود بهره‌برداری کند
در واقع، به نظر می‌رسد تداوم چنین بحرانی، بدون آنکه به یک جنگ تمام‌عیار و غیرقابل کنترل منجر شود، می‌تواند برای روسیه واجد مزایای راهبردی قابل توجهی باشد. با این حال، پرسش اساسی این است که محاسبات کرملین در این زمینه تا کجا پیش می‌رود؟ آیا روسیه اساسا وضعیت میانی، یعنی تداوم تنش در سطحی کنترل‌شده و بدون دستیابی به توافقی جامع را مطلوب‌ترین و کم‌هزینه‌ترین سناریو برای منافع خود می‌داند؟ و مهم‌تر از آن، مرز میان بهره‌برداری حساب‌شده از بحران و تلاش واقعی برای مهار آن و حرکت به سمت پایان درگیری کجاست؟
تداوم جنگ اوکراین، تحریم‌های گسترده غرب علیه روسیه و محدودیت‌های اعمال‌شده بر صادرات انرژی این کشور، معادلات اقتصادی و سیاسی مسکو را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، این دیدگاه مطرح می‌شود که استمرار تنش میان ایران و آمریکا می‌تواند به‌طور غیرمستقیم برای روسیه مزایایی ایجاد کند؛ از جمله افزایش توجه واشنگتن به خاورمیانه، تغییر اولویت‌های تحریمی و ایجاد فرصت‌هایی در بازار انرژی یا برخورداری از برخی معافیت‌ها و انعطاف‌های تحریمی. این ارزیابی تا چه اندازه با واقعیت‌های اقتصاد سیاسی روسیه همخوانی دارد؟ آیا می‌توان میان سیاست آمریکا در قبال ایران و تصمیم‌های واشنگتن درباره تحریم‌ها و معافیت‌های انرژی روسیه رابطه‌ای معنادار برقرار کرد؟ اساسا آیا مسکو از تداوم بحران ایران منفعت اقتصادی مستقیم می‌برد یا منافع آن عمدتا در سطح راهبردی و ژئوپلیتیکی تعریف می‌شود؟
به نظر من، منافع روسیه در تداوم این وضعیت را باید هم در سطح اقتصادی و هم در ابعاد راهبردی و ژئوپلیتیکی بررسی کرد. همان‌طورکه پیش‌تر اشاره کردم، تداوم جنگ یا حتی کنترل‌شده‌ماندن تقابل میان ایران و آمریکا می‌تواند آسیب‌های قابل‌توجهی به اقتصاد اروپا وارد کند؛ موضوعی که صرفا به پیامد‌های اقتصادی محدود نمی‌شود. تضعیف اقتصادی اروپا می‌تواند تبعات سیاسی و اجتماعی نیز به همراه داشته باشد و زمینه را برای تقویت احزاب راست‌گرای افراطی و نیرو‌های منتقد نظم سیاسی حاکم در کشور‌های اروپایی فراهم کند. از این منظر، مسکو می‌تواند از تداوم چنین وضعیتی نه‌تنها برای افزایش فشار بر رقبای غربی خود، بلکه برای تغییر تدریجی موازنه‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی در اروپا نیز بهره‌برداری کند.
روسیه از یک سو با ایران روابط راهبردی و همکاری‌های امنیتی و اقتصادی دارد و از سوی دیگر، برای مدیریت مناسبات خود با آمریکا، به‌ویژه در سایه جنگ اوکراین، ملاحظات مستقلی را دنبال می‌کند. این وضعیت می‌تواند ظرفیت میانجیگری مسکو را هم تقویت کند و هم محدودیت‌هایی جدی برای آن به وجود آورد. اگر توافق هسته‌ای یا ترتیباتی برای پایان جنگ مستلزم پذیرش هزینه‌هایی از سوی روسیه باشد، آیا کرملین حاضر است منافع کوتاه‌مدت خود را به سود یک توافق پایدار کنار بگذارد؟ آیا پوتین می‌تواند هم‌زمان نقش شریک راهبردی تهران، میانجی مورد اعتماد واشنگتن و بازیگری مستقل در پرونده اوکراین را ایفا کند؟ در نهایت، سقف حمایت روسیه از ایران کجاست و تهران برای جلوگیری از تبدیل‌شدن پرونده خود به موضوعی در چانه‌زنی‌های بزرگ‌تر مسکو و واشنگتن، چه ملاحظاتی باید در سیاست خارجی خود لحاظ کند؟ سقف میانجیگری پوتین؛ آیا روسیه حاضر است برای توافق ایران و آمریکا هزینه بدهد؟
اصلا پرسش این است که چرا روسیه باید در شرایط فعلی هزینه‌ای برای تغییر وضعیت موجود بپردازد؟ وقتی تداوم شرایط کنونی، دست‌کم در سطحی از تنش کنترل‌شده، می‌تواند منافع اقتصادی و راهبردی قابل‌توجهی برای مسکو به همراه داشته باشد، چه انگیزه‌ای برای پذیرش هزینه‌های یک توافق یا تلاش جدی برای پایان‌دادن به بحران وجود دارد؟ از نگاه کرملین، ادامه این وضعیت می‌تواند هم منابع و توجه آمریکا را درگیر ایران نگه دارد و هم فشار‌های اقتصادی و سیاسی بر اروپا را افزایش دهد. بنابراین، ممکن است مسکو ترجیح دهد به‌جای تغییر معادلات، از وضعیت موجود و فرصت‌هایی که برایش ایجاد کرده است، بهره‌برداری کند.
